Справочник врача 21

Поиск по медицинской литературе


Абразия




Абразия роговицы – наиболее частый тип периоперационных повреждений глаза, связана с прямой травмой лицевыми масками, бельем для обкладывания или другими внешними объектами. Этому осложнению способствуют снижение продукции слезы или отек глаза в прон-позиции. Пациенты после пробуждения жалуются на  боль, связанную с чувством инородного тела в глазу. Симптомы обычно преходящие, и лечение заключается в назначении антибактериальной мази для предупреждения инфекции. В  проспективном исследовании 671 пациента, подвергшихся неофтальмологическим операциям, 4,2% пациентов сообщали о  возникновении размытости зрения, длившейся по крайней мере 3 дня после операции. У большинства пациентов симптомы разрешались без осложнений в течение 2 месяцев; 1% нуждались в консультации окулиста.52 Предупредительные меры по  уменьшению частоты роговичной абразии включают раннее и аккуратное заклеивание век после индукции анестезии, внимание к  свисающим объектам при наклонах над пациентами и  пристальное наблюдение за  пробуждением больных. До  полного пробуждения пациенты часто пытаются тереть глаза или нос с прикрепленными пульсоксиметрическими датчиками, шинами и  внутривенными катетерами, непреднамеренно подвергая свои глаза опасности. [стр. 1251 ⇒]

Субплевральные воздушные пузыри Субплевральные воздушные пузыри – скопление воздуха под висцеральной плеврой в результате разрыва альвеол. Воздух проходит через легочную паренхиму, образуя пузырь на поверхности легких. Субплевральные воздушные пузыри наиболее часто встречаются в  верхушках легких и  могут прорваться в  интраплевральное пространство, вызывая пневмоторакс. Однократный эпизод спонтанного пневмоторакса лечится, как  правило, консервативно плевральным дренажом, пока утечка воздуха не  прекратится. Резекция субплевральных воздушных пузырей обычно показана при рецидивирующем пневмотораксе, двустороннем пневмотораксе или  длительном дренировании плевральной полости. Резекция субплевральных воздушных пузырей после однократного пневмоторакса может быть показана, если профессия пациента подвергает его или  ее значительным резким колебаниям атмосферного давления (например, летные экипажи или аквалангисты). Резекция чаще всего сочетается с  процедурой, направленной на  облитерацию плевральной полости, такой как частичная плеврэктомия или плевральная абразия. Резекция субплевральных воздушных пузырей чаще всего выполняется ВТС. Хотя ВТС-процедуры сами по  себе, как  правило, ассоциируются с  ограниченной потребностью в  послеоперационном обезболивании, плеврэктомия или  абразия очень болезненны. [стр. 338 ⇒]

Однократный эпизод спонтанного пневмоторакса лечится, как правило, консервативно плевральным дренажом, пока утечка воздуха не прекратится. Резекция субплевральных воздушных пузырей обычно показана при рецидивирующем пневмотораксе, двустороннем пневмотораксе или длительном дренирование плевральной полости. Резекция субплевральных воздушных пузырей после однократного пневмоторакса может быть показана, если профессия пациента подвергает его или её значительным резким колебаниям атмосферного давления (например, лётные экипажи или аквалангисты). Резекция чаще всего сочетается с процедурой, направленной на облитерацию плевральной полости, такой как частичная плеврэктомия или плевральная абразия. Резекция субплевральных воздушных пузырей чаще всего выполняется ВТС. Хотя ВТС процедуры сами по себе, как правило, ассоциируются с ограниченной потребностью в послеоперационном обезболивании, плеврэктомия или абразия очень болезненны. [стр. 2038 ⇒]

Хотя участвующие в прикусе поверхности составляют всего 12% от всей площади поверхности зубов, они являются местом развития более чем 50% кариозных полостей, обнаруживаемых у детей школьного возраста. Большинство кариозных очагов в постоянных и молочных зубах находится в ямках и фиссурах моляров. Это составляет более 90% кариеса, диагностируемого в районах, в которых питьевая вода фторируется [5]. Когда установлено наличие кариеса в ямках или фиссурах, его удаление производится путем воздушной абразии. Для доступа к кариесу и его удаления из борозд применяются короткие выбросы частиц диаметром 27 мкм под давлением 140-160 фунтов на квадратный дюйм. После получения доступа к очагу давление можно снизить до 80-100 фунтов. Это делает удаление кариеса более комфортным. Было обнаружено, что кариес идет необычными путями, иногда в латеральном направлении и обратно, не затрагивая структуры по направлению к нерву. При работе пескоструйным аппаратом не обязательно применять обезболивание. Пациенты либо не чувствуют ничего, либо отмечают легкое покалывание. Большинство пломбировочных материалов дают частоту неудачи до 10% в год [6]. Основными патогенетическими микроорганизмами в полости рта являются грам-отрицательные анаэробы. Большинство бактерий, живущих в трещинах фиссур зубов, представляет собой Streptococcus mutans. При восстановлении таких зубов путем воздушной абразии наиболее часто используется термин «запечатка фиссур». Стоматология взяла лидерство в профилактическом подходе к заболеваниям. Неинвазивное, не уродующее сохранение зубов дало стоматологам возможность наслаждаться тем, что многие называют возрождением «золотых дней стоматологии». [стр. 391 ⇒]

Матерчатые круги использую тся для окончательного полирования (наведения блеска). В качестве материала могут быть использованы бязь, миткаль, полотно, фланель. Нитяные круги (пушок) прим еняю тся, как и матерчатые, для наведения глянца на поверхности изделия. Все перечисленные круги используются как станочны й инструмент. На поверхность каждого вращающегося круга наносятся полировочны е (абразивные) пасты. Они содержат тонкие абрази вны е порош ки , жировые связки (стеарин, параф ин, воск), специальны е добавки (двууглекислая сода, олеиновая кислота). Абразивные пасты представляют собой смесь абразивны х порош ков (наждак, корунд, карбид бора) со связую щ им и ж и д ко стя м и (керосин, скипидар). Наиболее часто прим ен яю тся пасты ГОИ (Государственны й о п ы т н ы й институт). В состав полировочной пасты ГОИ входят 8 частей окиси хрома, 2 части си ли кагеля, 10 частей стеарина, 5 частей растопленного жира, 2 части керосина. Д ля п олировки пластмасс применяется мел в виде нодной каш и ц ы или смеси с вазелином. Пасты на основе окиси железа и хрома получаются путем см еш и в ан ия их со стеарином, парафином, носком, вазелином, салом. В процессе ш л и ф о в ан и я существенное значение имеет скорость движ ения абразива: чем медленнее движется абразив, тем большую стружку снимает зерно абразива и тем большее разрушающее усилие она испытывает. При быстром д ви ж ени и абразив снимает меньшую стружку и меньше изнаш ивается. В связи с этим выбирается о п ти мальная скорость д ви ж ен и я абразива (25 — 30 м/с). Это достигается абразивны м кругом большого диаметра на зуботехнических ста н ках, даю щ их до 3000 об /м ин . Абразивы долж ны придавливаться к обрабатываемой поверхности. В полости рта нельзя прим енять большое давление, так как это может привести к поломке инструмента, травм и рован ию окруж аю щ их зуб тканей, возни кн овен и ю теплоты трения. Процесс ш л и ф о в ан и я сопровождается возникновением на обрабатываемой поверхности огромного числа высокотемпературных очагов. И сточн и к ам и теп лоты являю тся работа д еф о р м и р о в ан и я материала и работа внешнего трен и я абразивны х зерен о поверхность металла. При резании и царап ан и и абразивны ми зернами поверхностного слоя металла м гновенно повышается температура на поверхности обрабатываемого изделия, особенно на твердых металлах. При ш л и ф ов ан и и пластмассовы х (изделий) базисов нужно также учитывать повышение температуры, которое приводит к разм ягчению... [стр. 551 ⇒]

Степень абразивности зубной пасты зависит от размера, формы и твердости абразивных частиц. В состав зубных паст, помимо абразивных, могут входить и полирующие веще# ства, такие как алюминий, кальций, олово, цирконий, магний. Сочетание абразивных и полирующих веществ улучшает очищающие свойства зубной пасты. Абразивные вещества реагируют с неорганическими соединениями эмали зуба. В связи с этим наряду с классическим абразивным соединением — химически осажденным мелом широко используют дигидрат дикальцийфосфата, моногидрат дикальцийфосфата, безводный дикальцийфосфат, трикальцийфосфат, пирофосфат кальция, нерастворимый метафосфат натрия, гидроокись алюминия, двуокись кремния, силикат циркония, полимерные соединения метилметакрилата. Нередко применяют не одно абразивное вещество, а сочетание двух компонентов, например мела и дикальцийфосфата, мела и гидроокиси алюминия, дигидрата дикальцийфосфата и безводного дикальцийфосфата и др. Каждое абразивное соединение имеет определенную степень дисперсности, твердости, значение рН, от которых зависят абразивная способность и щелочность изготовленных на его основе паст. При разработке рецептур выбор абразива зависит от свойств и назначения зубных паст. Зубные пасты могут иметь различную степень абразивности: n очень низкую и низкую абразивность (используются при повышенной чувствительности эмали); n среднюю степень абразивности (большинство производимых в мире зубных паст); n высокую степень абразивности (зубные пасты для курильщиков, которые нельзя использовать ежедневно без вреда для эмали зубов и десен). В последнее время стали широко применяться гелеобразные зубные пасты, полученные на основе соединений окиси кремния и обладающие высокой пенообразующей способностью. Такие пасты... [стр. 363 ⇒]

...ствовать неправильно сформированные Механическое истирание зубов проис- жевательные поверхности восстановлении нарушения окклюзионного ходит вследствие физиологического исти- (например, равновесия, передние контакты) рания или абразии (рис. 2-21). Нарушения нервно-мышечных функций челюстно-лицевой области, а также аномалии положения зубов являются до2.3.2 Физиологическое полнительными причинами патологического истирание зубов истирания зубов. Клинически, сначала в эмалевом слое, Физиологическое истирание зубов - исзатем и в слое обнаженного дентина, обнатирание твердых тканей зуба в результате руживают гладкие, плоские поверхности, непосредственного контакта поверхностей которые частично под углом накладываются зубов-антагонистов или смежных зубов. друг на друга. При латеральных (боковых) Контакты противоположных поверх- движениях нижней челюсти, зубыностейзубоъ происходят при разжевыва-нии антагонисты движутся навстречу друг другу, этих поверхностей При и глотании пищи (приблизительно 1500 раз в касаясь процессе истирания сутки). Истирание зубов - это специфическая прогрессирующем физиологическая форма абразии При этой наблюдается уменьшение коронки зубов. разновидности исти-раемости потеря твердых тканей зубов незначительна. С возрастом последствия физиологи- 2.3.3 Абразия ческого стирания становятся более за- Как отмечалось в предыдущих разделах, на метными Вследствие физиологической истирание зубов влияют абразивные подвижности зубов в апроксимальной об- процессы, однако собственно абразией ласти происходит истирание поверхностей называют потерю твердых тканей зубов в смежных зубов. В связи с этим точечные результате воздействия на них инородных апроксимальные контакты превращаются в тел. плоскостные. В результате одновременного мезиального смещения (8-10 мм за 40 лет Абразивное истирание может вызываться жизни) зубов происходит интенсификация продуктами питания или вредным проконтактов зубов на апроксимальных фессиональным воздействием (например, участках угольной пылью у шахтеров). Воздействие ряда других факторов Интенсивность истирания при демасспособствует более выраженному патоло- тикации зависит от степени абразивнос-ти гическому истиранию твердых тканей зубов. повседневной пищи. Пища населения У больных под влиянием таких психогенных развивающихся стран более абразивна, чем у причин как стресс, состояние аффекта населения развитых стран, употребляющего возникают частые и длительные пищу после кулинарной обработки 54... [стр. 48 ⇒]

Как особую разновидность абразии отдельно следует выделить воздействие вредных привычек. Под этим понятием подразумевают частое перекусывание (например, нитей сапожниками и портными) или частое и длительное удерживание различных предметов (трубок, авторучек, игл и др.) одними и теми же зубами. Абразии этого типа часто также называют узурами Абразивные процессы имеют место также во время гигиенических мероприятий в полости рта. Как уже упоминалось, главной причиной этого является применение зубных паст с высокой степенью абразивности в сочетании с неправильной техникой чистки зубов. Применение других высокоабразивных веществ для ухода за полостью рта (морская соль, древесный уголь) также может стимулировать процессы абразии Результатом... [стр. 49 ⇒]

В о - п е р в ы х , т е р а п и я п р и ф л ю о р о з е д о л ж н а б ы т ь направлена н а реминерализацию т к а н е й зуба и н о с и т ь м е с т н ы й и о б щ и й х а р а к т е р . Во-вторых, она должна быть реставрационной — восстанавливать ф о р м у и ц в е т з у б а . Следуя э т и м п о л о ж е н и я м , м н о г и е а в т о р ы р е к о м е н д у ю т д л я непосредственного лечения флюороза проведение общего лечения: назначение ф о с ф о р н о - к а л ь ц и е в ы х препаратов и в и т а м и н о в , у с т р а нение и з б ы т о ч н о г о к о л и ч е с т в а ф т о р а и з п и щ и и п и т ь е в о й в о д ы . Большинство рекомендаций о местном лечении флюороза свод и т с я к о т б е л и в а н и ю п и г м е н т н о й эмали р а з н ы м и к и с л о т а м и , п е рекисями и другими веществами с последующей нейтрализацией их действия щ е л о ч н ы м и препаратами, 1 0 % раствором глюконата к а л ь ц и я и х л о р и д а к а л ь ц и я . Д л я э т и х ж е целей п р е д л о ж е н ы с п е ц и а л ь н ы е з у б н ы е п а с т ы , с о д е р ж а щ и е цитрат н а т р и я , л и м о н н у ю кислоту, протеолитические ферменты, окись алюминия в качестве п о л и р у ю щ е г о агента, а также монофосфат кальция и дикальций ф о с ф а т . Э ф ф е к т о т п р и м е н е н и я п о д о б н ы х паст о с о б е н н о в ы р а ж е н после проведения профессиональной чистки зубов. В настоящее время в свободной продаже имеется много разл и ч н ы х с р е д с т в , п р е д н а з н а ч е н н ы х для э ф ф е к т и в н о й о ч и с т к и и о т б е л и в а н и я з у б о в в д о м а ш н и х у с л о в и я х . Эти п р е п а р а т ы с о д е р ж а т сильные перекисные соединения, вызывающие необратимые изменения в эмали. Отбеливания зубов в домашних условиях может быть проведено с о в р е м е н н ы м и и б е з о п а с н ы м и методами, но т о л ь к о п о д к о н т р о лем в р а ч а . Д л я э т о й цели и с п о л ь з у ю т с я индивидуальные п р о з р а ч н ы е п л а с т м а с с о в ы е к а п п ы и о т б е л и в а ю щ и е гели, в т о м ч и с л е 1 0 % п е р е к и с ь к а р б а м и д а и н е к о т о р ы е другие патентованные с о с т а в ы . В н а ч а л е 9 0 - х г о д о в п о я в и л а с ь новая к о н ц е п ц и я и т е х н о л о г и я у д а л е н и я п и г м е н т и р о в а н н о й эмали с п о м о щ ь ю набора м а т е р и а л о в "Према". В его состав.входят соляная кислота слабой концентрации, мелкодисперсный.карборунд-абразив и кремниевый гель. Техн о л о г и я п р е д у с м а т р и в а е т удаление пятен э т о й с м е с ь ю п р и п о м о щ и низкооборотного углового наконечника (чтобы избежать разбрызгивания к и с л о т н о г о м а т е р и а л а ) и с п е ц и а л ь н ы х п о л и р у ю щ и х ч а шек. Обработка эмали производится в течении 10-15 сек. с послед у ю щ и м смыванием абразивного состава струей воды в течении 30 сек. После процедуры абразии зубы п о к р ы в а ю т с я ф т о р с о д е р ж а щим составом. 93... [стр. 94 ⇒]

Абразивные пасты представляют собой смесь абразивных порошков (наждак, корунд, карбид бора) со связующими жидкостями (керосин, скипидар). Наиболее часто применяются пасты ГОИ (Государственный опытный институт). В состав полировочной пасты ГОИ входят 8 частей окиси хрома, 2 части силикагеля, 10 частей стеарина, 5 частей растопленного жира, 2 части керосина. Для полировки пластмасс применяется мел в виде водной кашицы или смеси с вазелином. Пасты на основе окиси железа и хрома получаются путем смешивания их со стеарином, парафином, воском, вазелином, салом. В процессе шлифования существенное значение имеет скорость движения абразива: чем медленнее движется абразив, тем большую стружку снимает зерно абразива и тем большее разрушающее усилие она испытывает. При быстром движении абразив снимает меньшую стружку и меньше изнашивается. Поэтому выбирается оптимальная скорость движения абразива (25–30 м/с). Это достигается абразивным кругом большого диаметра на зуботехнических станках, дающих до 3000 об./мин. Абразивы должны придавливаться к обрабатываемой поверхности. В полости рта нельзя применять большое давление, так как это может привести к поломке инструмента, травмированию окружающих зуб тканей, 53... [стр. 53 ⇒]

Однако, из-за широкого применения в то время стоматологических цементов, для пломбирования которыми необходимо создавать ящикообразные полости правильной формы, отсутствия мощных аспирационных систем и подходящего абразива метод пневмо-кинетического препарирования широкого распространения не получил. С внедрением в клиническую практику композитных реставрационных материалов, развитием стоматологического приборостроения, улучшением технического оснащения стоматологических кабинетов данная методика препарирования получила новый импульс развития. В аппаратах последних поколений, помимо внедрения порошка оксида алюминия, к воздушно-абразивной струе был добавлен водный спрей, и метод получил название аквакинетической абразии. Добавление воды позволяет изменять кинетику обработки путем регулирования соотношения вода/абразив, эффективно вымывать удаленные ткани и частицы абразива. Раздельная подача воды и абразивной струи на сопло наконечника позволяет предупредить засорение системы, а также уменьшает образование в кабинете облака аэрозоля за счет того, что струя абразива «покрыта» водным спреем. Мы имеем опыт клинического применения аппарата «Velopex Aquacut Quattro»... [стр. 197 ⇒]

В состав любой пасты входит от 20 до 40% абразивно-полирующих компонентов, назначение которых заключается в выполнении основной функции зубной пасты очищении зуба от остатков пищи и зубного налета. От качества этого абразива зависит, насколько данная зубная паста эффективна и безопасна. Если абразив слишком крупный, он становится травмоопасным как для твердых тканей зуба, так и для мягких тканей пародонта. Если же частицы абразивно-полирующего компонента слишком мелкие, то тогда очищающая способность зубной пасты будет неудовлетворительной. Характерной особенностью современных гигиенических препаратов является контролируемая абразив-ность. Предприятиеизготовитель гарантирует, что частицы абразивно-полирующего компонента имеют строго определенный размер, все одинаковые и стандартизированы таким образом, что в процессе хранения не образуют конгломератов, т.е. не самоукрупняются и в то же время не измельчаются. Для определения абразивных свойств зубных паст в 1970-х годах был разработан метод по шкале RDA (Radioactive Dentin Abrasion - радиоактивная счищаемость дентина), который успешно применяется... [стр. 115 ⇒]

Гиперчувствительность зубов не всегда одинакова, несмотря на то, что ее характерным симптомом является боль. Некоторые области поверхности зуба особенно чувствительны к определенным раздражителям. В большинстве исследований отмечается, что если рассматривать локализацию, то на первом месте по предрасположенности к заболеванию находятся клыки и первые премоляры, затем резцы, вторые пре-моляры и, наконец, моляры. Но в большинстве случаев поражается область шейки зуба. Когда шейка зуба оголена, тонкая эмаль подвергается опасности повреждения, поэтому за ней необходимо постоянно ухаживать: тщательно и деликатно очищать, укреплять и защищать от губительных механических воздействий и бактерий, вызывающих кариес, поэтому обычные зубные пасты и зубные щетки могут причинить вред. При повышенной чувствительности зубной эмали зубы требуют к себе особого отношения. Несмотря на болевые ощущения, необходимо продолжать осуществлять качественную чистку зубов в домашних условиях. Особое внимание надо уделить выбору зубной пасты. Лучше остановить выбор на качественных и проверенных средствах, зарекомендовавших себя у специалистов. В частности, необходимо рекомендовать зубную пасту «Лакалют» линии «Сенситив» (Sensitive), специально разработанную для чувствительных зубов. Как уже упоминалось, причиной гиперчувствительности является деминерализация, т.е. недостаток кальция в эмали. К сожалению, использование зубных паст, только содержащих кальций, не решает этой проблемы. Одновременно с кальцием можно с большей эффективное -м>ю использовать фтор, который успешно встраивается в структуру >мали, тем самым укрепляя ее. Именно поэтому большинство паст содержит соединения фтора. Однако при гиперчувствительности необходимо использовать специальные фтористые соединения с максимальной концентрацией, усваиваемостью и эффективностью. «Лакалют сенситив» содержит уникальный фтористый компонент олафлур в комбинации с фторидом натрия, которые и позволяют укрепить эмаль, насытить ее минералами, устранить болевые реакции и защитить открытые шейки зубов от пришеечного кариеса. Второе, на что следует обратить внимание при чувствительности зубов, — это абразивность паст. В отличие от большинства противокари-есных, противовоспалительных или отбеливающих паст, «чувствительная» зубная паста должна содержать высококачественный абразив с малым размером чистящих частиц, чтобы при чистке зубов не повреждать и без того тонкую эмаль. Именно такой современный абразив на основе кремния присутствует в пасте «Лакалют сенситив». Он бережно и эффективно удаляет зубной бактериальный налет, оставляя эмаль в целости и сохранности. Следует особо отметить, что очень часто гиперчувствительность зубной эмали соседствует с проблемами десен (кровоточивость, воспаление). По статистике, до 90% россиян страдают проблемными деснами. Зубная паста «Лакалют сенситив», помимо эффективной формулы для чувствительных зубов, также содержит комбинацию противовоспалительных, вяжущих и ранозаживляющих... [стр. 120 ⇒]

Возможны также другие результаты: стабилизация процесса, когда не выявляются ни положительные, ни отрицательные изменения: переход в приостановившуюся форму кариеса, при которой отмечаются пигментация участка деминерализации, ограничение очага поражения и уплотнение эмали. Получение отрицательного результата требует коррекции лечения: необходимо назначение более строгой диеты, более частой чистки зубов, усиление антибактериальной терапии, увеличение длительности и частоты курсов лечения и т.д. Повторные курсы терапии назначают пациентам через 1-3-6 мес. в зависимости от результатов каждого курса, до достижения стойкого положительного эффекта в виде полной реминерализации деминерализованного участка эмали или перехода поражения в приостановившуюся форму кариеса. После завершения лечения детям рекомендуют соблюдать диету, поддерживать идеальную гигиену полости рта. применять фторидные зубные пасты, посещать стоматолога в назначенный срок. В случаях необходимости эстетической коррекции результатов лечения применяют метод микроабразии. Микроабразия имеет косметическую направленность, применяется после достижения стойкой ремиссии (нет витального окрашивания пятна, плотная поверхность эмали) при сохранении участка матовой или пигментированной эмали в виде пятна. Методика предполагает постепенное со шлифовывание поверхностного слоя эмали путем применения пасты, включающей кислоту и пемзу (например, паста «Рremа»), с последующей реминерализующей терапией. Возможно также протравливание эмали гелями, содержащими 35-38% ортофосфорную кислоту, с последующим курсом реминерализации препаратами биодоступного кальция и фосфата (СРР-АСР). Метод может применяться только при наличии толстого слоя зрелой эмали. Лечение поверхностного кариеса В участках толстого слоя эмали на доступных поверхностях зубов можно провести микроабразию или простое сошлифовывание эмали с последующим применением реминерализующей терапии и фторирования. Вариантом выбора является препарирование и пломбирование дефекта с использованием СИЦ. текучих светоотверждаемых материалов, компомеров, композитов, ормокеров. Препарирование кариозных полостей проводят с помощью лазера, воздушной абразии, ультразвука, бормашины. При локализации поражений в пришеечной области контактных поверхностей зубов применяют следующую консервативную методику. Вначале расширяют межзубное пространство с помощью ортодонтических колец (фиксация колец в течение 1-3 дней) и очищают эмаль с помощью 0,1% раствора хлоргексидина. Затем обрабатывают эмаль гелем для протравливания (например. 38% ортофосфорной кислотой) в течение 30 с, промывают. Наконец, запечатывают дефект с помощью бондинговой системы (например, «Single Bond») или применяют самопротравливающуюся адгезивную систему (например, «CLEARFIL SE BOND»). При наличии кариозной полости на фоне активного очага деминерализации лучше применить отсроченное пломбирование: первоначально, без препарирования. дефект закрывают СИЦ, после достижения положительного результата реминерализующей терапии проводят препарирование и реставрацию эстетическим материалом, содержащим фториды. В случаях обнаружения поверхностной кариозной полости на фоне стабилизировавшегося участка деминерализации иссекают асе измененные ткани и пломбируют дефект фторидсодержащим материалом. Лечение кариеса дентина Выбор у детей метода лечения кариеса дентина обусловлен активностью течения кариозного процесса, степенью сформированности корня зуба, глубиной поражения дентина, локализацией кариозной полости, степенью разрушения коронки зуба и другими факторами. В зависимости от конкретной ситуации выбирают различные технологии удаления измененных тканей (ART, химикомеханическое препарирование; препарирование с помощью ультразвука, лазера, воздушной абразии; традиционное препарирование с помощью бормашины) и пломбирования зубов. Преимущество у детей следует отдавать малоинвазивным технологиям лечения. Основные принципы малоинвазивной технологии: щадящее отношение к тканям зуба, удаление только нежизнеспособных тканей, применение дружелюбных к пациентам методов препарирования (без бормашины) и пломбирования, уменьшение возможности возникновения рецидивного и вторичного кариеса путем устранения кариесогенных факторов и повышения кариесрезистентности зубов. Нет идеальной техники препарирования кариозных полостей, пригодной для всех случаев. Каждый из известных методов препарирования имеет свои преимущества и недостатки, поэтому только врач может выбрать из ряда альтернативных методов схему их применения, подходящую для конкретного случая. Особенности механической обработки кариозных полостей Механическое препарирование со скоростью 250 000 - 400 000 оборотов в минуту обеспечивает быстрое удаление тканей зуба, но не позволяет контролировать процесс, что ведет к избыточному иссечению здоровых тканей и создает угрозу вскрытия полости зуба. Поэтому высокую скорость препарирования у детей предпочтительно применять только для создания доступа к кариозной полости и удаления нависающих краев эмали. Средняя скорость (20 000-120 000 оборотов в минуту) препарирования позволяет лучше контролировать процесс удаления твердых тканей и более точно формировать необходимый дизайн кариозной полости, включая полирование краев эмали. Низкая скорость (500-25 000 оборотов в минуту) препарирования предпочтительна для удаления деминерализованного дентина на стенках и особенно на дне кариозной полости, так как позволяет врачу тактильно контролировать процесс экскавации. Удаление пораженных кариесом тканей зуба, особенно у детей с высокой степенью активности кариеса, в несформированных зубах, зубах с незрелой эмалью следует проводить очень осторожно, используя щадящий принцип препарирования. Вначале создают доступ к кариозной полости, удаляя... [стр. 200 ⇒]

Комплекс «Ремогель» состоит из двух туб с прозрачным гелем, содержащим соединения кальция и фосфаты. Предусмотрены клинический и домашний варианты лечения. Самый простой метод поочередная чистка зубов (втирание) гелями, каждым в течение одной минуты, затем рот ополаскивают водой. Курс лечения состоит из 20-30 процедур. Более эффективно нанесение составов поочередно (по 5 мин) на зубные ряды с помощью капп. При клиническом лечении втираются в очаги деминерализации ротационными щетками или резиновыми чашечками в течение одной минуты по очереди. Курс лечения - 2-3 раза в неделю. 10-15 процедур. Пасты Дополнительный вариант местного лечения флюороза зубов - использование в виде аппликаций кальций-фосфатсодержащих зубных паст. Минеральные компоненты паст, активно проникая в эмаль и дентин, укрепляют их структуру Преимущество методики - доступность, простота и дешевизна. После обучения аппликации выполняют дома ежедневно в течение всего периода лечения. Длительность аппликации - 10-15 мин. После процедуры рекомендуют прополоскать рот водой и не принимать пищу в течение часа. В целях оценки эффективности местной реминерализующей терапии при лечении некариозных поражений Ю.А. Федоров и соавт. (1997) предложили применять индекс реминерализации. Методика заключается в нанесении на очищенное и высушенное меловидное пятно ватного тампона с 5% спиртовой настойкой йода, отличающегося высокой способностью проникать в ткани зуба. В случае флюороза окрашиваются меловидные пятна. Оценку окрашивания осуществляют по балльной системе:  1 балл — отсутствие окрашивания пятна; 2 балла — светло-желтое окрашивание;  3 балла — светло-коричневое или желтое окрашивание;  4 балла — темно-коричневое окрашивание.  Расчет проводят по формуле: ИР = ИРНП : n, где ИР - индекс реминерализации; ИРНП - индекс реминерализации одного некариозного поражения; n - число исследуемых зубов. Немедикаментозное лечение Отбеливание.  Микроабразия, макроабразия, мегаабразия.  Изготовление виниров.  Покрытие пораженных зубов искусственными коронками.   Комбинация методов. Отбеливание Отбеливание — это процесс нанесения на поверхность эмали окисляющих составов, которые, проникая в ткани зуба, делают их светлее. Выделяют варианты офисного и домашнего отбеливания. В настоящее время стоматологи для улучшения цвета зубов используют несколько десятков отбеливающих систем на основе перекиси водорода или перекиси карбамида различной концентрации (9-38%). Препараты с высокой концентрацией активных компонентов (35% гель перекиси карбамида и 30% гель перекиси водорода) используют только для профессионального отбеливания. Препараты с концентрацией 10-15% применяют пациенты в домашних условиях после предварительного обучения. Для ускорения отбеливания можно использовать технологию Power-отбеливания, предусматривающую активацию процесса галогеновым, плазменным или лазерным излучением. При флюорозе эффективнее отбеливают желто-коричневатые пятна, а меловидные не устраняют, но нивелируют за счет некоторого осветления всей коронки зуба. Показания: легкие формы флюороза (глубина поражения не более 150 нм). Противопоказания:  непереносимость компонентов отбеливающей системы; беременность;  возраст моложе 18 лет.  Осложнения:  повышенная чувствительность зубов в процессе или после проведения отбеливания. Наблюдают более чем у половины пациентов на различных этапах лечения вследствие нарушения технологии отбеливания либо наличия неучтенных факторов риска. Предусматривают два варианта устранения: пассивный — коррекция методики (изменение продолжительности и кратности процедур, концентрации препарата и др.), активный - применение препаратов фтора или нитрата калия в каппе («UltraEz», «Prevident 5000 Plus»); осложнения со стороны пульпы. Возникают при несоблюдении показаний к проведению  отбеливания либо нарушении его технологии. Активные компоненты препаратов можно выявить в пульпе уже через 15 мин после начала отбеливания, что обусловлено проницаемостью эмали и дентина. Особое значение данный факт имеет у подростков с большой пульпарной камерой и высокой проницаемостью зубных тканей. Абразия эмали Мегаабразия — удаление глубоких окрашенных слоев эмали. Выполняют крупнозернистыми алмазными головками на низких скоростях в целях предупреждения излишнего удаления эмали и возникновения ее трещин. Препарированную поверхность шлифуют грубыми дисками для сохранения шероховатости эмали, необходимой для дальнейшего нанесения композита соответствующего опенка. Макроабразия — удаление внешнего слоя окрашенной эмали. Применяют при более глубоком залегании пигмента в эмали и малой эффективности микроабразии или ее комбинации с отбеливанием. Используют мелкозернистую турбинную алмазную головку с подачей воды. После абразии эмаль... [стр. 234 ⇒]

Микроабразия — процедура, в процессе которой микроскопический слой эмали одновременно эрозируют и шлифуют специальной смесью, после чего остается совершенно интактная эмалевая поверхность. Показана для устранения поверхностных меловидных, пигментированных пятен и микроколорированных флюорозных дефектов эмали. Микроабразия предпочтительна, когда нет необходимости изменять цвет всего зуба, а есть изолированный поверхностный участок пигментации эмали. У многих детей есть психологические проблемы различной степени выраженности вследствие флюорозного дисколорита зубов. Важное преимущество микроабразии эмали - это возможность ее применения у детей после прорезывания постоянных центральных резцов верхней челюсти (6 лет) (по Л. Гринволл, 2003), когда другие технологии лечения флюороза противопоказаны. Основу микроабразии составляют соляная кислота и мелкодисперсный абразив. Соляная кислота вызывает декальцинацию эмали, что способствует ее последующему удалению абразивом. Микроабразию можно выполнять с применением коммерческих наборов или соляной кислоты и пемзы. Различия заключаются в параметрах составляющих: в последнем случае концентрация кислоты значительно выше (до 38%), чем в комплектах (до 10%). Отличаются по составу и абразивные компоненты. В наборах - это карбид силикона мелкой дисперсности в водорастворимой пасте, в противоположном случае - порошок пемзы. В последние годы следующие наборы для микроабразии получили широкое распространение в стоматологической практике:  «Opalustre Kit» - суспензия 6,6% соляной кислоты и мельчайших частиц карбида кремния в водорастворимой пасте; «Ргеmа Kit» — смесь 10% соляной кислоты и тонкодисперсного карбида кремния на  водорастворимой основе:  «Micro Clean Kit» — набор флаконов различного цвета. Голубой флакон - 10% гель перекиси водорода, зеленый — гель соляной кислоты низкой концентрации, красный - концентрированная кислота, розовый — нейтрализующий гель, оранжевый — полировочная паста. Количество удаленной эмали зависит от числа аппликаций и их продолжительности, оказываемого давления и концентрации кислоты. В зависимости от клинической ситуации эмаль абразируют на различную глубину, но, как правило, не более 200 мкм. При абразии формируют гладкий, блестящий слой аморфной, беспризменной эмали — глазурированную эмаль. По данным ряда авторов, такая эмаль менее склонна к адгезии микроорганизмов полости рта и более кислотоустойчива. Для выполнения микроабразии необходимы угловой низкоскоростной наконечник. абразивный материал, резиновая чашечка, полировочные диски, полировочная паста, реминерализующий гель, защита для пациента (нагрудник или фартук, ретрактор для губ, очки, изолятор рабочего поля), врача и ассистента (очки или экран, маска). Показания к проведению микроабразии эмали при флюорозе: поверхностные меловидные, коричневые пятна и микродефекты эмали с глубиной залегания не более 0,2 мм. Методика проведения микроабразии  Чистят зубы с помощью ротационной щетки и профилактической пасты без фтора.  Изолируют рабочее поле с помощью латекса (раббердама или аналогов), десны - специальным материалом, губы смазывают вазелином или защитным кремом.  Предварительно обрабатывают поверхность эмали в области дефекта мелкодисперсной алмазной головкой. Наносят абразивный состав на вестибулярную поверхность резца (область пятна) с помощью  резиновой чашечки-аппликатора «Opal Cup Bristle», закрепленной в угловом наконечнике. Механически обрабатывают эмаль вращающейся чашечкой в течение рекомендованного  времени (40-60 с). Обработку проводят очень аккуратно, не разбрызгивая агрессивную смесь. Для этого применяют угловой наконечнике высоким крутящим моментом и низкой скоростью вращения (500 об/мин).  Обильно промывают поверхность зуба водой в течение 20 с. Наличие пылесоса или слюноотсоса обязательно. Визуально контролируют эффективность абразии.  Повторно обрабатывают дефект до достижения желаемого результата. Периодически  необходимо осматривать зуб со стороны режущего края для исключения излишнего удаления тканей («линза-дефект»).  Полируют поверхность зуба полировочными дисками и фторсодержащей полировочной пастой.  Удаляют раббердам.  Наносят на зубы нейтральный гель фторида натрия («UltraEz») на 30 мин с помощью каппы. Преимущества методики: соответствие принципам минимально инвазивной стоматологии;  простота выполнения;  приемлемая эффективность в большинстве случаев;   умеренная стоимость;  возможность применения у детей. Изготовление виниров При умеренных формах флюороза, сопровождающихся глубокими пигментациями и/или эрозивными изменениями тканей зубов, микроабразия неэффективна. В этом случае после реминирализирующего лечения показано применение композитных реставраций и виниров. Возможно несколько вариантов их изготовления: прямой, непрямой и комбинированный. Наибольшее распространение получил прямой метод винирования, при котором работу выполняет врач без помощи техника. Особое внимание уделяют выбору цвета реставрации. Современные адгезивные системы обеспечивают высокий уровень фиксации пломбировочных материалов к тканям зубов при флюорозе. [стр. 235 ⇒]

Низкая устойчивость к истиранию. Устойчивость к механическому истиранию у стеклоиономерных цементов низкая, что ограничивает их применение в участках с высокими нагрузками (J.W McLean, A.D Wilson, 1977; Н J Prosser et al , 1984). По этой же причине, в дополнение к высокой хрупкости, данный тип цементов в основном не может быть использован в качестве долгосрочного постоянного пломбировочного материала (за исключением полостей III и V классов по Блэку) В исследованиях счираемости стеклоиономерных цементов in vitro при комбинированном воздействии кислоты и абразии было обнаружено, что меньшую абразию и эрозию демонстрируют цементы на основе полиакриловой кислоты, чем на основе полималеиновой. Однако данный тест не проверялся в клинике Эстетические свойства Цвет стеклоиономерного цемента обеспечивается видом стекла и добавками... [стр. 41 ⇒]

ЛЕКЦИЯ 20 МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ ШЛИФОВАНИЯ И ПОЛИРОВАНИЯ Понятия абразива и абразивной обработки. Факторы, влияющие на эффективность абразивной обработки. Шлифование и полирование. Абразивные инструменты. Плохо отполированные зубные протезы менее гигиеничны, легче подвергаются коррозии и являются источником механической травмы тканей полости рта пациента. После извлечения протеза из формы на его поверхности остаются неровности и шероховатости, особенно на краях протеза, которые удаляют сначала грубой обработкой - шлифованием, а затем полированием. Материалы, применяемые для этой обработки, называются абразивными (от лат. abrasio - соскабливание). Процесс абразивной обработки поверхности материалов называется истиранием. Истирание - это процесс изнашивания поверхности одного материала под воздействием другого путем царапания, долбления, резания, смятия или подобного механического действия. Материал, который вызывает истирание, называется абразив. Материал, который подвергается истиранию, - субстрат. Абразив представляет собой тонко дисперсный материал, состоящий из множества частиц, которые воздействуют на поверхность субстрата как многочисленные микрорезцы, истирающие его поверхность. Шлифование - процесс удаления значительного количества материала с поверхности субстрата с помощью истирания или абразивного воздействия, которое обычно производится абразивом с частицами крупных размеров. Поверхность субстрата после шлифования в большинстве случаев остается грубой на ощупь и дает рассеянное или диффузное отражение. Свойства абразивов: • твердость и прочность; • форма абразивной частицы или зерна; • абразивная способность;... [стр. 72 ⇒]

На скорость истирания влияют следующие факторы: 1. Большая разница в твердости между материалом абразива и субстрата. Таким образом, благодаря более высокой твердости абразива по сравнению с обрабатываемой поверхностью субстрата возможен процесс шлифования. Твердость абразива часто характеризуют по десятибалльной шкале Мооса. У алмаза самая высокая твердость - 10 баллов, твердость корунда - 9. Для абразива важно соотношение вязкости и хрупкости. Хрупкость способность разрушаться под действием динамических ударных сил - играет важную роль в сохранении абразивной (шлифующей) способности. При хрупком изломе части абразивного зерна образуется новый режущий край. При высокой вязкости абразива он не будет ломаться, а постепенно скругляться и терять шлифующую способность. 2. Размер частиц абразива. Согласно принятому положению абразив в зависимости от среднего размера его частиц называют тонким или мелким, если его размеры не превышают 10 мкм, средним - (от 10 до 100 мкм) и грубым - (от 100 до 500 мкм). Абразивные частицы большего размера будут истирать поверхность быстрее, чем более мелкие частицы; однако обработка крупными частицами абразива будет оставлять на поверхности более грубые царапины, чем обработка более тонким абразивом. 3. Форма частиц абразива также влияет на скорость истирания. Заостренные неправильной формы частицы абразива будут истирать поверхность быстрее закругленных частиц, имеющих более тупые режущие грани. Но первые будут оставлять на поверхности более глубокие царапины, чем вторые. По мере увеличения времени действия абразива скорость истирания снижается, так как форма частиц абразива скругляется, а абразив загрязняется продуктами износа поверхности субстрата (осколками или стружкой). Абразивные зерна получают обычно дроблением природных или искусственных твердых материалов. В результате они приобретают форму неправильных многогранников, а его режущий элемент представляет собой, как правило, пирамидальную форму. Зерно может иметь приблизительно равные длину, ширину и высоту. Эта изометрическая форма наиболее благоприятна. 4. Скорость движения абразива по поверхности субстрата. Чем она больше, тем скорее происходит истирание этой поверхности. Однако чем больше скорость, тем выше сила трения абразива о поверхность субстрата. Это приводит к повышению температуры истираемой поверхности. 5. Величина давления, приложенного к абразиву. Повышение давления приводит к более быстрому истиранию данным абразивом поверхности. При этом на поверхности появятся более глубокие и широкие царапины, возникнет более высокая температура (при обработке поверхностей в полости рта последнее очень важно). 6. Наличие смазки (например, силиконовой, глицериновой или водяного орошения). Смазка предназначена для снижения температуры разогрева и удаления из зоны действия абразива осколков или продуктов истирания субстрата, которые могут засорять или «засаливать» абразив. Слишком много смазки снижает скорость абразивной обработки, так как избыток смазки мешает контакту абразивных частиц с поверхностью субстрата. Для проведения абразивной обработки в стоматологии чаще всего применяют абразивные инструменты. Они представляют собой абразивы, содержащие частицы разного размера и твердости, соединенные связующим или связкой в инструменты различной формы. К инструментам для шлифования относятся камни, боры, резиновые круги и диски. [стр. 73 ⇒]

Seal & Protect выдержал тест на абразию, хотя и показал более слабый результат, чем Shield Force Plus. Shield Force Plus показан для: • лечения гиперчувствительности дентина, • снижения абразии и эрозирования обнаженного дентина, • уменьшения и/или профилактики постоперационной чувствительности при прямых и непрямых реставрациях. Shield Force Plus отличает предельно простая техника клинического применения (см.рис.7). Под нашим наблюдением находится контрольная группа из 40 пациентов с симптомом местной гиперестезии (29 женщин и 11 мужчин) в возрасте от 21 до 52 лет, которым проводилось лечение при помощи Shield Force Plus. Срок наблюдения составил 1,5 года. При этом все 100% пациентов... [стр. 26 ⇒]

ОПЕРАЦИИ, КОТОРЫЕ МОЖНО ВЫПОЛНИТЬ С ПОМОЩЬЮ ТОРАКОСКОПИИ В настоящее время уже достаточно большое количество операций можно выполнить с использованием торакоскопической техники. Список таких операций на сегодняшний день, естественно, не является окончательным; в него входят операции, которые с помощью торакоскопии можно выполнить легко и, более того, их нужно выполнять в основном только так, а также операции, торакоскопическое выполнение которых остается весьма спорным вопросом. Некоторые из подобных операций должны выполняться только в небольшом количестве медицинских центров для того, чтобы можно было накопить определенный опыт и избежать неудач от изначально массового применения сложных вмешательств. К таким операциям относятся лобэктомия, пневмонэктомия, эзофагэктомия и, возможно, миотомия по Геллеру (Heller). Необходимо проводить серьезные контрольные исследования для сравнения результатов торакоскопической и стандартной техники. Такие операции ниже помечены звездочкой (*). 1) Биопсия плевры 2) Дренирование плевральной полости и рассечение спаек 3) Механическая абразия (удаление поверхностного слоя) плевры и/или инсуффляция талька для склерозирования плевральной полости (плевродез) 4) Резекция и прошивание (или перевязка) булл (с абразией плевры) 5) Клиновидная резекция легкого для выполнения биопсии или с лечебной целью 6) Открытая биопсия легкого (клиновидная биопсия) при инфильтративных заболеваниях легких 7) Пункция и аспирация кист средостения или их иссечение (включая пищеводные кисты при удвоении пищевода) 8) Биопсия лимфатических узлов средостения 9) Частичная перикардэктомия для биопсии и дренирования полости перикарда 10) Декортикация легкого (при острой эмпиеме) 11) 12) 13) 14)... [стр. 292 ⇒]

Рис. 15.8. Общий вид приспособления для инсуффляции талька в плевральную полость вместе с одноразовым (так называемым арахисовым) диссектором, который может быть использован для абразии плевры. Тальк приготавливается фармацевтом в стерильном пузырьке и помещается внутрь резиновой груши, которая соединена с катетером с обрезанным наконечником (16 или 18 Fr). Катетер может быть введен в плевральную полость после того, как легкое коллабировано, как с фиксацией на жестком инструменте, так и самостоятельно; на рисунке показано, что катетер прикреплен к калиброванному измерительному зонду. Тальк может быть легко распылен по поверхности плевры под контролем видеокамеры порошка талька, а при злокачественных выпотах — от 5 до 10 г порошка более грубого измельчения. Небольшое количество порошка остается в инструментах. В нашем институте тальк приготавливается в пузырьках по 5 г. Нужно всегда стремиться к равномерному распространению талька в плевральной полости, при этом при наблюдении через торакоскоп должен быть небольшой эффект «снежной метели». В настоящее время эффективность введения талька в плевральную полость, отдаленные результаты и побочные эффекты фиброза остаются предметом дискуссии, также нет полного согласия относительно роли талька по сравнению с применением только механической абразии плевры. При выполнении операций на открытой грудной клетке, еще до развития торакоскопической техники, мы предпочитали выполнять при доброкачественных заболеваниях не введение тетрациклина или талька в плевральную полость, а механическую абразию, и при этом мы не наблюдали ни одного рецидива. Хотя мы и считаем, что механическая абразия плевры является более эффективным методом, инсуффляция в плевральную полость талька выполняется значительно проще и также кажется достаточно эффективной. Мы применяем при проведении наших первых торакоскопических операций в дополнение к механической абразии плевры небольшое распыление талька для гарантированного успеха в дальнейшем. В различных исследованиях тальк зарекомендовал себя как прекрасный склерозирующий препарат при лечении как доброкачественных, так и злокачественных заболеваний [32]. [стр. 303 ⇒]

В настоящее время первые технические успехи привели к пересмотру показаний и времени для выполнения первичных открытых операций при спонтанном пневмотораксе. Однако при этом возникают два вопроса. Должен ли пациент при впервые возникшем пневмотораксе подвергаться торакоскопическому прошиванию и резекции булл и абразии плевры просто потому, что эту операцию легче выполнить, и она несет потенциально меньший риск осложнений, чем большая операция, которую необходимо отложить до тех пор, пока не разовьются второй или третий рецидив пневмоторакса? Должна ли абразия плевры быть выполнена как можно раньше со времени возникновения заболевания (например, после 1-2 дней непрекращающегося поступления воздуха в плевральную полость) только потому, что сейчас это можно сделать с помощью малоинвазивной техники? По нашему мнению, в настоящее время стандартные показания для соответствующих открытых операций должны становиться показаниями и для применения торакоскопической техники, потому, что эффективность и безопасность этих методик доказана бесспорно. В этом направлении ведутся постоянные исследования, которые позволят взглянуть на эти проблемы проспективно и изучить естественное течение пневмоторакса у наших пациентов. [стр. 305 ⇒]

ПАЭТ БЕДАРУСІ На рэчыцкім Палессі, у Гарошкаве над Дняпром, у роднай паэтавай хаце, на пабеленай печы – барэльеф сэрца. Там, дзе звычайна вымуроўваюцца адмысловыя пячуркі для запалак-сернікаў ці лучыны. Дзе звыкла цешаць вока промні-каснікі сонечнай цыбулі. Дзе дбайная гаспадыня наперад накажа муляру прыладзіць драцяны гаплік, на якім зручна прасушыць вопратку. А тут – сэрца. Як абраз любові, які моўчкі пераглядаўся з маляваным абразом, што на покуці. Пад гэтымі позіркамі і гадаваўся Анатоль-Толік, сын Ціхана Сыса. Са старой пабеленай печы мураванае Сэрца глядзела на русявага хлапчука. Маці Божая – з покуці. Ці не таму пазней у Сысавых вершах слова СЭРЦА станецца сэнсавай і частотнай дамінантай. У ягонай самай поўнай (і першай пасмяротнай) кнізе “Лён” у сугучных варыяцыях яно сустракаецца больш за сотню разоў. І ў іншых паэтаў найперш вабілі Сыса радкі, у якіх хай сабе жураўлінае, хай сабе вышыванае кратамі, а білася неўтаймоўнае і палымянае сэрца. “Каб былі грудзі на завесах, дык бы сэрца паказаў”. Калі б не ведаў, што прыгаданая прыказка запісаная ў пачатку мінулага стагоддзя на Лагойшчыне, падумаў бы, што памяць паслужліва падсунула яшчэ адзін радок Сыса – настолькі гэта ягонае. Сэрца сваё ён адкрываў для ўсіх. Прычым адкрываў насцеж, не надта рупячыся пра ахоўныя засланкі і завесы, што мусілі ўсё ж засцерагаць ад празмерных пранікненняў. Сысава паэзія апякае, як расплаўленая магма. Схаладнелыя пачуцці і словы ў паэтавым сэрцы дасягалі градусу кіпення – не, не стоградусавага ўзвару, а плаўлення жалезнай магмы! Каб затым у варатку натхнення гартаваліся і насычаліся моцай на вечнае жыццё вершы. Яны – своеасаблівыя сэрцаграмы паэта, па чыёй крывяноснай сістэме замест лейкацытаў і эрытрацытаў шугалі тысячавольтавыя шаравыя маланкі. “Я сам, як маланка”, – вызначаў свой стан паэт у хвіліны творчага гарэння. Нездарма свой першы зборнік Анатоль назваў “Агменем”. А паэме пра “радаводнае дрэва беларусаў”, змешчанай у тым зборніку, даў імя “Агонь-птушка”. Нязгасны агонь палымнеў на Сысавым паэтычным ахвярніку. Агню паэт давяраўся і, не баючыся апёкаў, размаўляў з ім “вусны ў вусны”. Бо агонь – самая чыстая зямная стыхія. Ці працяглае яно – ачышчальнае сумоўе з агнём? Кажучы папросту, ці мае паэзія, апрача якаснага, яшчэ і колькаснае вымярэнне? Максім Багдановіч – аўтар аднаго, але неўміручага... [стр. 223 ⇒]

Багдановіч — сьведамы паэт: ён ня толькі пачувае красу, — ён яе разумее. І — каб пераказаць нам яе — падбірае такія словы і абразы, што папраўдзе выклікаюць у нашай душы шчыры отклік. Усё ў яго выходзіць ў такіх мяккіх тонах, быццам на старых тканінах-габэленах; усё сагрэта шчырым пачуцьцём ды ўсё гэта жыве, выдаецца рэальным. Лясун калышацца на тонкаствольных соснах, і здаецца, быццам чутно яго граньне... У срэбных праменьнях месяца купаюцца русалкі і расплятаюць свае косы,— на дне ракі — у ціне, у вечнай цішы — сьпіць сівавусы, згорблены вадзянік адвечным сном: аб ім ужо ніхто ня помніць... Чуецца шэлест вужоў, што на Ўзьвіжаньне — у цёмну васенную ночку — з царом зьмяіным паперадзе паўзуць празь лясы і палі «на зімовы цёплы вырай»... З далёкай мінуўшчыны паўстаюць жывыя абразы «Летапісца» і «Перапішчыка»; вясковыя дзяўчаты, у панскі двор узятыя «ткаць залатыя паясы», кідаюць праз шыбы сумны, тужлівы пагляд за вакно — туды, «дзе расьцьвіла вясна, дзе блішча збожжа ў яснай далі, сінеюць міла васількі», — і «тчэ, забыўшыся, рука заміж пэрсідзкага узора цьвяток радзімы васілька»... Багдановіч умее ўсё ажывіць, ператварыўшы па-свойму. І лёгка ліюцца яго вершы кунштоўнай, філіграннай работы, а кожын формай падходзіць да думкі. Думак тых — багата, і вось бачым у «Вянку» вершы такой формы, такой будовы — часта вельмі рэдкай, якой могуць пахваліцца толькі найбольш культурныя народы з найвышэй разьвітай літаратурнай мовай, здаецца, калі б наш «пясьняр красы» меў толькі адну мэту: паказаць, што беларуская мова можа разьвівацца, як мова літаратурная, — дык ён гэтай мэты дайшоў. «Вянок» — гэта праўдзівая пэрла ў беларускай паэзіі. Раўнаваць Багдановіча ні з кім ня будзем: не затым, што няма лепшых за яго паэтаў (бо такія ёсьць), але затым, што ён ні да каго не падобны. Яго душа замкнёная ў сабе, жыве ў нейкім іншым, асаблівым сьвеце — у сьвеце чыстай красы і шчырай паэзіі, ды толькі празь яе глядзіць на нашае жыцьцё — рэальнае, цяжкое, поўнае змаганьня3 і безупыннай працы. І як у летні гарачы дзень у крыстальна чыстай крынічнай вадзе асьвяжаецца нашае цела, так асьвяжае душу паэзія Максіма Багдановіча. [стр. 17 ⇒]

Мне ўспомніўся гэты адрывак вершу Максіма Багдановіча, напісанага з прычыны крытычнае стацьці аб яго «Вянку» — зборніку выбраных вершаў. Як з паасобных вершыкаў паэта, пісаных у розным часе і ў розных настраеньнях, можна ўлажыць абраз душы аўтара іх, — так з працы сыноў народу, жыўшых у розныя эпохі, можна ўлажыць абраз душы гэтага народу, гісторыю яе фармаваньня і разьвіцьця. Дзеля апошняе мэты служыць гісторыя літаратуры народу. Гісторык літаратуры суміруе працу цэлых пакаленьняў, цэлых эпох, вылаўлівае аснаўныя элемэнты яе і дае сынтэз — абраз таго, што становіць істоту нацыянальнае душы. Пад яго дазнанай рукой, быццам у гэнай японскай забаўцы, вырастаюць цудоўныя краскі творчасьці народнай, увабіраючы ў сябе ўсе шматфарбныя калёры і формы індывідуальнасьці народу. Такую працу ўзяўся выпаўніць для беларусаў наш выдатны пісьменьнік і знаўца беларускае літаратуры, Максім Гарэцкі. Працу сваю ён ужо закончыў і выпусьціў у сьвет. Гэта — даволі грубы том «Гісторыі беларускае літаратуры» (Вільня, 1920, — коштам У.Знамяроўскагa і Э. Будзькі, друкарня каап. т-ва «Друк», — 208 стр.). Перад намі праходзіць доўгі-доўгі сьцяг імён беларускіх пісьменьнікаў і паэтаў. Іх так многа. Ажно дзіўна: дзіўна, бо гісторыкі «братніх» народаў — расейскага і польскага, ад каторых да самага апошняга часу мы бралі ведамасьці аб нашай мінуўшчыне, вельмі пільна ўкрывалі ўсё тoe, што сьведчыць аб жыцьцёвай сіле беларусаў, аб эпосе расьцьвету іх культуры ў прошлым — асновы сучаснага нашага адраджэньня. І вось мы бачым першых пачынальнікаў беларускае культурнае працы, пачынаючы ад нашай першай «фэміністкі» — полацкай княжны Прадславы (сьв. Афрасіньні Полацкай), працаваўшай дзеля прасьветы народу ў 12 ст. Чытаем аб нарадзінах беларускага друку і першым друкару д-ру Францішку Скарыне «з слаўнага места Полацку», аб гарачым патрыёце беларускім Васілю Цяпінскім, аб дзеячох эпохі расьцьвету,— «залатое пары» нашае літаратуры ў 16 ст., так цесна зьвязанай з нашым незалежным дзяржаўным бытам таго часу. А далей — пачынаецца пара «сходу», калі рэлігійная і нацыянальная барацьба ў Беларусі забірае ўсе жывыя творчыя сілы нашага народу, і яны ў ёй марнуюцца, гібеюць. Вось 18 век — век упадку старое беларускае літаратуры, але праз сумны абраз нацыянальнага ўпадку нашай інтэлігенцыі пачынае ўжо сьвяціцца слабенькі праменьчык нацыянальнага прабуджэньня народных нізоў — народнае масы. А далей — пара «несьвядомага адраджэньня» пачатку 19 ст., адраджэньня «панскага», йшчэ далёкага ад таго магутнага творчага руху, сьведкамі катоpaга нам даводзіцца быць. A ў нізах народных штось бурліць, штось насьпявае, штось творыцца — зусім новае, зусім самабытнае. Нашы народнікі канца 19 сталецьця зыходзяць з тых сацыяльных вяршын, на якіх увесь час стаялі нашы шляхоцкія пісьменьнікі мінулага сталецьця. І ўрэшце народ 78... [стр. 78 ⇒]

І народ дае гэты голас. Дае яго17 ў дні ўсенароднага бунту проці старое ўлады маскоўскіх цароў. У рэвалюцыйным катле кіпіць душа беларуса. Агульны размах і гон цягне яго з сабой упярод, а разам з гэтым творыцца новая народная псыхалёгія, кшталтуецца новы сьветагляд і разьвіваюцца запраўды народныя ідэалы, якія беларускі народ высказвае вустамі лепшых сваіх сыноў — песьняроў. У словах гэных песьняроў выяўляецца бунт проці ўсялякага гвалту, чуваць прызыў да барацьбы, магутны кліч «наперад — па шчасьце!» (Купала). Песьняры рэвалюцыйнае пары (1905—[190]6 гг.) ужо не павучаюць народу, чаму ён павінен шанаваць і сябе, і ўсё сваё. Не: іх голас — гэта крык набалеўшае душы самога народу, — тых сыноў вёскі, якія падняліся сваім талентам на недасьціглую вышыню, і перад вачыма іх раскрыліся новыя, нябачаныя шырачэнныя кругазоры. Што ж яны нам весьцяць? Іх многа: і Купала, і Колас, і Цётка, і многа, многа другіх песьняроў часоў першае рэвалюцыі, але мы ня будзем затрымлівацца на кожным зь іх асобна, бо ўсе яны йдуць да аднае мэты. Яны паглябляюць старыя ідэалы Багушэвіча, захопліваюць усё шырэйшыя кругі жыцьця, зачапляюць новыя тэмы. Яны выходзяць з рамак антытэзы: «панства—мужыцтва». У іх і мужык, і работнік жывуць сваім асобным самабытным і мнагабочным жыцьцём, будуюць ідэал будучыны, не зьвяртаючы ўвагі ні на панства, ні на сучасны лад: яны разрываюць усялякую сувязь з старым сьветам. Работнік, мужык і жаўнер падаюць адзін аднаму руку і кідаюць сьвету цьвёрдыя, быццам каваныя із сталі словы: «мы — сіла, мы — права»18 («Сон над крывавымі разорамі»19 Цёткі — «Наша Доля», № 1, 1906). І ўжо няма гутаркі аб вызваленьні зь цяжкіх путаў няволі аднаго толькі мужыцкага стану, аб чым думаў Бурачок: маладая рэвалюцыйная паэзія пашырае багушэвічаўскі ідэал на ўсю беларускую нацыю. Выкоўваецца новы — нацыянальны ідэал. Аб такім нацыянальным ідэале першы пяе напярэдадні рэвалюцыі 1905 году Казімір Кастравіцкі (К. Каганец), і яму рысуюцца абразы мінулае волі і славы беларускага народу («Прамова» — у «Каляднай Чытанцы» 1903 г.20). І калі Якуб Колас усё яшчэ астаецца перш за ўсё песьняром вёскі, зачарованы яе хараством; калі Купала, таксама верны сын вёскі беларускай, пачынае скромна з жаданьня толькі «людзьмі звацца», калі Цётка з матчынай тклівасьцю апявае сваіх «вясковых сястронак», — дык яны сваей творчасьцю абнімаюць і ўсе праявы беларускага нацыянальнага жыцьця, жыцьця беларуса як такога, незалежна ад яго стану, ад сацыяльнага палажэньня. Далёкая мінуўшчына зьліваецца ў іх зь сягоньняшнім днём і працягаваецца ў далёкую будучыну. У іх выяўляецца цэльнасьць гістарычнага існаваньня беларускага народу. Асабліва ярка вырэзваецца па фоне сучаснай беларускай літаратуры Янка Купала, як нацыянальны прарок у шырокім разуменьні гэтага слова. Сілай свайго таленту ён так жыва, так праўдзіва і так па-мастацку малюе поўню нашага нацыянальнага жыцьця ва ўсіх яго мінулых і сучасных праявах. Ён сягае і да пацямнеўшых ужо і зацертых абразоў князёў і вояў старадаўных, і да нявычарпанай крыніцы народнае паэзіі. Багацьце адценкаў перажываньняў і настраеньняў у Купалы — незвычайнае. У яго асобе найбольш поўна выявіліся ўсе тыя думкі і ідэалы, якія творыць працэс адраджэньня нашага народу. Але не даволі любіць і тварыць абразы свайго нацыянальнага жыцьця і яго праяваў: шчыры артыста-мастак ня ведае, што такое вузкі нацыяналізм, — для яго нацыянальнасьць становіць адну з праяваў чалавечнасьці. Вось беларуская адраджэнская літаратура, уся абвеяная незвычайна сільным умілаваньнем сваей бацькаўшчыны і свайго народу (напр., у Алеся Гаруна і др.), аказваецца зусім вольнай ад 88... [стр. 88 ⇒]

Каб схэматычна пазнаёміць зь мясцовым стылем, трэба было б апісаць гісторыю краёвых цэхаў, каторыя выраблялі ня толькі рэчы першай патрэбы, але і збыткоўныя кунштоўныя вырабы. Найбольш характэрна для беларускага мастацтва праца малярскаса цэху, каторы разам з цэхам пазалотніцкім здавён-даўна, бо ўжо пры жыцьці сьв. княгіні Еўфрасіньні Полацкай 2 (— XІІ ст! — А. Н.), вырабляў артыстычныя рэчы (— гл. полацкі крыж сьв. Еўфрасіньні, зроблены ў Полацку). Спачатку малярскі цэх ў Полацку, Смаленску і іншых культурных цэнтрах Беларусі працаваў, узіраючыся на бізантыцкія арыгіналы, але пазьней, перайшоўшы да Вільні, завязаў адносіны з Поўначчу і 3аходам праз крыжакаў, праз Рыгу і Каралевец (— работы віленскіх маляроў з датаю XV сталецьця бачым у Ягелонскай капліцы ў Кракаве). Гэтыя зносіны з Заходам даюць ужо ў ХV і ХVІ веку знамяніты рэзультат: беларускае малярства, злучаючы старабізантыцкія ўплывы з заходнім мастацтвам, уліло да гэтага мясцовыя матывы ў аздобах, рэчах, опратках і асаблівыя, хоць і наіўныя, рысы беларускага народу ды гэтак вытварыліся [знамянітыя] прымернікі прымітыўнай беларускай малярскай школы, — «рытаў па золату», як ясна пішуць і называюць яе старыя інвэнтары цэркваў і манастыроў (напр., слуцкіх). Гэты «куншт малярскі, па золату рыты» дзержыцца ў беларускім цэхавым малярстве праз увесь XVІІ і ХVІІІ век у прымерніках слуцкіх абразоў з XVІ і XVІІ вякоў, і нават у XVІІІ веку у вельмі пекных абразох з Магілёўшчыны3. У арнамэнтах на рызах4, а такжа на вырабах залаткацкага цэху, ганчарных (кераміка) і графічных бачым улюбленыя беларускія кветкі. Пазьней гэта ж самае сустракаем у ткацтве (хаця бы слуцкія паясы), арнамэнтах, росьпісях царкоўных, у міньятурах старых эвангэлій, у фрэсках старасьвецкіх замкаў (успомню толькі Троцкі замак). Усё гэта дае багаты матар’ял для гісторыі беларускага мастацтва. Маладыя беларускія мастакі-артысты павінны ў гэтым, таксама як у архітэктуры — будаўніцтве цэркваў і званічак, шукаць прымернікаў дзеля новага творства; нашы маляры павінны браць усё, што ёсьць добрае і арыгінальнае ў малярскім куншце старых беларускіх «па золату рытых» абразоў, у творстве нашай старой Бацькаўшчыны». Гэтак пісаў Ів. Луцкевіч. І словы яго павінны заахвоціць да працы над бліжэйшым пазнаньнем нашага старога мастацтва як нашых мастакоў, так і нашых вучоных. На жаль, цяперашнія ненармальныя варункі становяць вялікую першкоду ў працы адных і другіх. З вучоных адгукнуўся толькі малады бэрлінскі архэоляг д-р Іпэль, каторы надрукаваў невялічкую, але багата ілюстраваную расправу5 аб беларускім мастацтве ў зборніку «Weіssruthenіen»6 (Berlіn 1919). Здаецца, што падобна таму, як наша старадаўная літаратура, зжыўшыся, уступіла месца новай — адраджэнскай літаратуры, — таксама на месцы старадаўнага мастацтва ўва ўсіх яго галінах павінна нарадзіцца новае. Аднак апрыч краснага пісьменства, апрыч куншту драматычнага, мы як быццам нічога больш на ніве мастацтва ня бачым. Чаму так? Чаму няма ў нас, беларусаў, мастакоў малярства, архітэктуры, разьбярства? Чаму нічога не чуваць аб беларускім музыкальным творстве, хаця наша народная музыка — незвычайна багатая песеннымі матывамі? Адказу на гэта трэба шукаць у варунках беларускага грамадзкага жыцьця. Беларускі пясьняр, беларускі пісьменьнік ведае, што яго кніжка пойдзе шырока і глыбока ў народ і дасьць яму кусок хлеба. Беларускі тэатр можа існаваць і разьвівацца, бо беларускае грамадзянства, шырокія беларускія народныя масы патрабуюць яго таксама, як патрабуюць друкаванага слова. Адным словам: гэтыя дзьве галіны мастацтва могуць разьвівацца затым, што беларускае грамадзянства ўжо ў сілах іх 10 0... [стр. 100 ⇒]

Мы адзначаем гэты мамэнт, бо ён вельмі характэрны для тагачасных настрояў: так, як прадстаўляе сабе вайну Купала, прадстаўлялі і шырокія народныя масы, веручы, што гэтая вайна паложыць канец усім войнам у будучынi... Наіўныя! Якое ж горкае было затое пасьля расчараваньне... Але, нягледзячы на ўвесь гэты пачатковы аптымізм, разлука з краем, руйнаваньне бацькаўшчыны, страшэнныя абразы пабоішча — усё гэта пярэчыць спадзяваньням народу (вершы: «Разлука», «Засталіся нівы, сёлы», «Пабоішча»). Жудасьцяй веець ад апісаньняў жыцьця вёскі без кармільцаў, узятых у войска і загубленых на вайне, — ад панурага абраза пабоішча: I вось жніва, што за жніва! Бокам, сторчам, проста, крыва — Труп ля трупа, як калоды... Што за сон, што за выгоды! Не на сьмехі, не на жарт, Ката — брат, кат брата варт...5... [стр. 150 ⇒]

Нішто ня творыцца — от, так сабе, зь нічога, бяз дай прычыны. Нават выбух Рэвалюцыі — гэта ж заўсёды толькі завяршэньне глыбокіх унутраных зьмен у душы народу, якія рабіліся памалу і ў працягу доўгага часу, пакуль дайшлі да сьвядомасьці народнае, выліліся ў канкрэтныя абразы і клічы і павялі народ на барыкады. I абмылка «Дрыгвіча» ў тым, што ён не даволі глыбока і яшчэ вузка падышоў да вельмі цікавага пытаньня аб «новых мамэнтах» у беларускай псыхіцы. Бо ён робіць яшчэ і другую абмылку, прыпісваючы Купале адкрыцьце новае дарогі для беларускага народу: ані на захад, ані на ўсход! — Хаця гэтую дарогу ўжо вызначыў акт 25 сакавіка 1918 году: абвешчаньне незалежнасьці Беларусі — безь ніякіх уклонаў ні да Масквы, ні да Варшавы... Урэшце «Дрыгвіч» — сьвядома ці мо несьвядома — абмінуў яшчэ адзін мамэнт у беларускай псыхіцы: гэта — мамэнт сацыяльны. Пераход беларускае масы ад пасыўнага напяваньня «песьняў пакуты» да актыўнасьці абняў ня толькі сфэру культурнае самастойнае творчасьці, ня толькі будаваньне свайго нацыянальна-палітычнага жыцьця, але і жыцьця сацыяльнага. Усе нашы сучасныя песьняры, што адбіваюць у сваіх творах душу сяньняшняга беларуса, гэта — сыны сялян і работнікаў. А актыўнасьць нашых працоўных масаў ні на адзін мамэнт ня можа забыцца аб сацыяльным уціску нашага народу. I не дарма Колас у «Поклічу» напамінае аб «мазалёх» беларуса, не дарма Цішка Гартны пяе «песьні працы і змаганьня», не дарма ўсе наймаладзейшыя нашы песьняры усьцяж зачапляюць ідэю сацыяльнага вызваленьня. Так, да пералічаных «Дрыгвічом» «новых мамэнтаў» у беларускай народнай псыхіцы, якія ўсе грунтуюцца на актывізацыі баларускае душы, трэба — побач зь ясным вызначэньнем «арыентацыі» на самога сябе і ў палітычным, і ў культурным, і ў духовым жыцьці — дадаць яшчэ і вызначэньне сацыяльнае дарогі. Тады абраз, дадзены «Дрыгвічом», будзе зусім поўны: ува ўсіх галінах жыцьця беларускі народ перайшоў ужо да актыўнасьцi пад лёзунгам: Самі сабой!... [стр. 160 ⇒]

Бо ж хіба нідзе ў Коласа не адбілася душа дзіцяці i пэрыяд юнацтва так поўна, як у «Сымоне Музыцы», хоць пасьвяціў ён гэтай справе цэлы рад дробных апавяданьняў вершам і прозай ды многа радкоў сваей «Новай зямлі». «Звычайная» трагэдыя дзіцячае душы, пераросшае акружаючую яе сфэру, не панятае ею, не ацэненае і — пагарджанае, нягледзячы на ўкрыты ў ёй вялізарны скарб — талент паэта-мастака і музыкі, — вось зьмест паэмы. «Звычайная», кажам, бо ўжо апрацовываная ў розных літаратурах, не далёка сягаючы — у польскай Сянкевічам, навэла якога «Janko Мuzykant», даўно перакладзена на беларускую мову і выдана асобнай кніжкай. Але апрацоўка яе Коласам такая асаблівая, такая мастацкая, такая багатая, што прадстаўляецца зусім арыгінальнай і самастойнай. У вясковай хаце хлопчык, які зусім не падобны да іншых дзяцей, бо заўсёды заслуханы ў незмаўкаючую песьню вечна жывое ўва ўсялякiх праявах сваіх прыроды, — хлопчык, зь якога ў хатняй гаспадарцы няма ніякае карысьці, — такі хлопчык прадстаўляецца бацьком нейкай «завалай», «няшчасьцем». Яго ніхто ня любіць, яго жыцьцё не сагрэта матчынай ласкай, усе глядзяць на яго крыва. — «Тым нялюбы, што адметны»... Дык і ён цураецца хаты. Яго жыцьцё працякае ў полі, пасучы статак. Там ён радніцца з прыродай, там прачувае магутны кліч яе да творчасьці. Там разьвіваецца яго фантазія, шукаючы адказу на ўсе недаўменныя пытаньні, якія думка малога стараецца выясьніць сабе — дарэмна. I ён творыць сабе свой уласны сьвет — сьвет фантазіі, выпрацоўвае свой асаблівы — анімістычны — сьветапагляд, уласьцівы беларусу наагул. Там жа ён здабывае і магчымасьць выявіць свой музыкальны талент — пераказаць у гуках свае паэтыцкія абразы і настроі: дзед — пастух, які адзін толькі бліжэй зышоўся з Сымонам і зразумеў яго лепш, чым родныя бацькі, падараваў яму перш жалейку, а пасьля — перад сьмерцяй — адказаў яму ў спадчыне скрыпку. Калі раз воўк парэзаў хлопцу авечак у полі, бацька ў злосьці выгнаў яго з хаты. I Сымон зь неадступнай іскрыпкай пайшоў у сьвет... Для яго пачалося жыцьцё перш жабрака, які хадзіў з эксплёатаваўшым яго дзедам ад хаты да хаты, пасьля — музыкі ў карчме, дзе таксама эксплёатуе яго жыд-шынкар. Яго мары-летуценьні аб нейкім новым жыцьці аказваюцца вельмі далёкімі ад таго, што яго запраўды спатыкае ў жыцьці... Але на сваей дарозе ён сустрэў тое, да чаго так магутна ірвалася мо несьвядома душа нікому ня любага дзіцяці: сустрэў спогад дзяўчынкі-падростка, які з абодвух бакоў ператвараецца ў любоў. I расьце душа ў Сымонкі, сагрэтая гэтай любоўю, разгараецца ў ім яшчэ больш творчы агонь. Вось-вось лёс, здаецца, вывядзе Сымона на шырокі жыцьцёвы шлях, на якім яго талент буйна закрасуе! Калі — пасьля расстаньня зь любай дзяўчынкай — Сымон ігрой сваей аблягчаў сабе душу ў лясной глушы, яго пачуў паляваўшы тамака пан — князь і зразу ацаніў, які талент крыецца ў гэным «абарванцу». Князь узяў яго ў свой палац, манючыся ўзгадаваць яго на вялікага артыста. Незвычайна цікавы з псыхалягічнага боку перажываньні Сымона ў панскім палацу. Зь дзяцьмі, узятымі «на кухню» з ласкі паноў, звычайна робіцца тое, што яны вырастаюць на панскіх падлізьнікаў, губляючы свой чалавечы абраз і чалавечую душу. Але жыцьцё сярод панскага лякайства не апаганіла Сымонавае душы: * Найнавейшыя творы Купалы сьведчаць аб эвалюцыі яго ідэалёгіі, але ня творчасьці. — А. Н. 17 2... [стр. 172 ⇒]

Гурло: «Званы працы» ў зборніку «Барвенак» і Цішка Гартны: «Слуцак» у зборн. «Урачыстасьць»), — куды, як у Мэкку, цягнуцца й вочы беларускіх адраджэнцаў (Ул. Жылка: «Песьні аб Вільнi»5). Ды ня кожнае места мае такую прывабную сілу для тварцоў нашае адраджэнскае літаратуры: навет Менск, сучасная сталіца Беларускае Радавае Рэспублікі, прымушаны ўступіць тут месца спрадвечнай сталіцы Беларусі — Вільні. Прымушаны ўступіць месца Вільні, бо ня мае таго, што мае Вільня: ня мае жывое дагэтуль 600гадовае гістарычнае традыцыі, ня мае відавочных памятнікаў даўнае культуры і мастацтва, а галоўнае — ня мае сваей асаблівай Душы, якую мае надвялейская сталіца і якая вызірае з кожнае вулкі старых кварталаў Вільні. *** Хаця храналягічна першым пяўцом Вільні зьяўляецца ў нас бясспрэчна Максім Багдановіч, мы пачнем наш агляд не зь яго, а — з Коласа. Справа ў тым, што паэтычныя творы, пасьвячоныя Вільні, дзеляцца зусім выразна на дзьве групы: тыя, што малююць вонкавае хараство Вільні (— гэтых менш), і тыя, якія захопліваюцца ўнутраным жыцьцём гэтае нашае адвечнае сталіцы — «душой» места і яго людзьмі. У першай групе перад усім зварачае на сябе ўвагу апісаньне Вільні Коласам паэме «Новая зямля». Запраўды, дадзены Коласам абраз Вільні — высокамастацкі. Гэта — від места з Замкавае гары, від, які рэдка можна знайсьці ў вялікшых местах Эўропы наагул. I тым цікаўнейшым зьяўляецца гэтае апісаньне, што яго робіць верны сын вёскі, які першы раз папаў сюды і здумеўся, гледзячы на незвычайную для яго, запраўды высокую красу Вільні. У сваей ацэнцы Вільні з вонкавага пункту гледжаньня Колас ужывае прыраўнаньняў і абразоў зь вёскі і яе жыцьця, якія для яго бясспрэчна прадстаўляюць найвышэйшую меру красы. А слаўны відак прад сябрамі З гары высокай раскрываўся!... [стр. 176 ⇒]

Праўда, вялізарнае устрасеньне, якое перажыў беларускі народ у сувязі зь Вялікай вайной і рэвалюцыяй, на мамэнт нарушае тую духовую раўнавагу, якой ад самага пачатку сваей творчасьці адзначаецца наш пясьняр9, — таксама, як і апяваны ім народ. Але сьледам за мамэнтам нейкага як быццам недаўменьня, нейкае нэрвовасьці і хвараблівае ўражлівасьці, выяўленай Коласам у вершах з часоў, калі йшчэ як быццам важыўся лёс яго народу («Звон шыбаў», «Цені-страхі»), — Колас мацнее душой, крапчэе яго вера ў ясьнейшую будучыну, і ў сваіх апошніх творах, зьмешчаных у зборніку «Водгульле», Колас ударае ў новы тон — адпаведна да настрою беларускае вёскі ў вольнай Беларусі: «Змоўкні ты, сьціхні, песьня пакуты!»— кажа паэта і заклікае сьпяваць «новыя песьні» — песьні Волі. Душа беларускага селяніна неаддзельна ад тае прыроды, зь якой ён ад вякоў зжыўся, якая кшталтавала ягоную душу. I гэтая самая прырода, зь якой так хораша станавалася песьня нашага народу, увабраўшы ў сябе і шум нашых бароў, і сьпеў ветру ў полі, — гэтая самая прырода дае Коласу магутнае творчае натхненьне, а кожная зьмена ў жыцьці прыроды знаходзе жывы водгалас у коласаўскай паэзіі. Колас — бадай, першы сярод нашых песьняроў іменна ў галіне маляваньня прыроды, і паэма яго «Новая зямля» з гэтага погляду ня мае сабе роўнае ў нашай літаратуры. Выяўляючы ў лірыцы душу народу і настроі беларускае прыроды, Колас у сваіх эпічных творах дае глыбокі аналіз гэтае душы і роднае прыроды, заўсёды ў яго жывой і такой блізкай да спраў чалавечых («Казкі жыцьця»). Сьледам за цэлым радам невялікіх апавяданьняў, пісаных вершам і прозай («Родныя зьявы»), Колас, у меру ўсё паўнейшага апаноўваньня ім паэтыцкае тэхнікі, пераходзе да вялікіх твораў, сьцьвярджаючы ў іх свой уласны духовы рост. Да гэткіх твораў належаць: паэмы вершам «Новая зямля» і «Сымон Музыка» ды аповесьць «У палескай глушы». «Новая зямля» — гэта найпаўнейшы і найбагацейшы малюнак жыцьця сялянскае сям’і і змаганьня безьзямельніка-лесьніка за свой самастойны варштат да працы — за зямлю. А як добра, як глыбака заглядае Колас у душу беларускага дзіцяці — і ў «Новай зямлі», і раней — у дробных апавяданьнях! Дый усю сваю паэму «Сымон Музыка» наш пясьняр ахвяроўвае ў цудоўным па хараству вершу — нашай моладзі. «Сымон Музыка» — гэта праблема паяўленьня самародкаў-мастакоў у нашым народзе, гэта па-мастацку змаляваны абраз духовага росту і сацыяльнага дасьпяваньня дзіцяцімузыкі, пайшоўшага самапасам у жыцьці. А повесьць Коласа «У палескай глушы» — гэта пабедная песьня моладасьці зь яе высокімі ўзьлётамі ўвышу і вялікімі ідэаламі, — тэй моладасьці, што так лёгка перамагае ўсе нягоды, увесь бруд жыцьця. Гэта — бессумліўна ў значнай меры абраз уласнага жыцьця Коласа зь першых гадоў яго працы, як народнага настаўнiка, у глушы Палесься. Мяккасьць тонаў, якімі малюе Колас родныя абразы, зьяўляецца асноўнай вонкавай рысай яго творчасьці, дый яна цалкам вынікае з агульнага характару Коласа. Але Колас умее знайсьці і другія тоны, калі яго ахоплівае справядлівы гнеў на крыўдзіцеляў яго народу, і ён вяроўкамі ды асінамі пастрашае тых, каго лічыць ворагам сялянства. З агульным тонам коласаўскае ліры зьвязана і форма яго вершаў — такіх лёгкіх, мілагучных, быццам самі яны — безь ніякага высілку з боку аўтара — выліваюцца зь яго душы, творачы запраўдную музыку словаў; і калі можна зрабіць Коласу закід, дык гэта будзе хіба тое, што ў ахвяру форме верша ён гатоў прынесьці навет чыстату мовы і вымогі правапісу. А побач з мяккасьцю тонаў чаруе нас Колас * Места заўсёды было і асталося для Коласа чужым і незразумелым. 20 0... [стр. 200 ⇒]

*** Мы вывелі гэтае азначэньне КРАСЫ і МАСТАЦТВА, так сказаць, генэтычным мэтадам, як найбольш рацыянальным пры разважаньнях аб зьявішчы, якое тварылася тысячалецьцямі. I з гэтым азначэньнем зусім згаджаецца погляд Максіма Багдановіча на асноўныя праблемы КРАСЫ і МАСТАЦТВА. У першым творы ў прозе «Музыка», надрукаваным у «Нашай Ніве» ў 1907 годзе, Максім Багдановіч дае абраз магутнага ўплыву КРАСЫ на душу чалавека. Як і Гюйо, наш Паэта разглядае эстэтычную эмоцыю як УЗВАРУШЭНЬНЕ ЎСЯЕ ІСТОТЫ ЧАЛАВЕКА. Яно абыймае не якоесь адно чуцьцё, а ўсю душу, ды — залежна ад настрою — пабуждае дзеяльнасьць чалавека ў тым ці іншым кірунку. «Жыў на сьвеце музыка2. Многа хадзіў ён па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы. I плакала ў яго руках скрыпка, і такая была у яго граньні нуда, што аж за сэрца хапала... Плачаць скрыпка, льлюць людзі сьлёзы, а музыка стаіць і выводзіць яшчэ жалосьней, яшчэ нудней. I балела сэрца, і падступалі к вачам сьлёзы: так і ўдэрыўся бы грудзьдзю аб зямлю ды ўсё слухаў бы музыку, усё плакаў бы па сваёй долі... А бывала яшчэ й так, што музыка быццам вырастаў у вачох людзей і тады граў моцна, гучна: гудзяць струны, дзваніць рымка, бас, як гром, гудзіць і грозна будзіць ад сну і завець ён народ. I людзі падымалі апушчаныя галовы, i гневам вялікім блішчалі іх вочы...» Так. Бо ж эстэтычная эмоцыя выклікае «ВЫРАСТАНЬНЕ» як тых, у кім яна збуджана, так і таго, хто гэтую эмоцыю сваім мастацкім творствам выклікае. I затым так горача адгукаліся на іграньне музыкі людзі, што слухалі яго, і сам ён вырастаў у іх вачох. У гэтым уплыве на ўсю духовую існасьць чалавека — сутнасьць КРАСЫ. КРАСА рассыпана ўсюды, — трэба толькі быць даволі чуткім на яе, трэба ўмець выкрываць яе. I наш Пясьняр дае яркі доказ гэтага. ...«На цёмнай гладзі сонных луж балота», між пачарнелых каранёў чарота, сярод плесьні і бруду, дзе «разводзіць гніль сьпякота», — расьцьвілі за сьнег бялейшыя чашачкі лілей. «Хоць там плыве парою сьлізкі зьмей, і ржаўчына ляжыць, як пазалота», — «а краскі ўсё ж ня робяцца гразьней». — «Цьвятоў расістых чыстую красу» ўзгадавала «смуроднай жыжкаю» топкае багно... Вось дзе вырасла краса! I Багдановіч заканчвае свой санэт3, у якім намаляваў гэты абраз, маліцьвенным заклікам, ...каб зь літоўнасьці стрымала Тут сьмерць сваю нязвонкую касу... [стр. 207 ⇒]

У зграбным рандо4 ізноў апісвае наш Паэта красу, каторую «зьявіла гразь луж»: «вада балот, стаўкоў, вазёр» адбіла ў сабе частку зорнага неба. I хоць краса гэтая — толькі адбітак запраўднага хараства, якое родзе сьвятло, — Багдановіч ня можа моўчкі прайсьці міма яе, ня можа не ўвабраць у сваю чуткую душу гэты прыгожы абраз. Але вышэй за гэныя абразы прыроды — КРАСА ДУХОВАЯ, якую носе ў сабе ЧАЛАВЕК. I з асаблівай любасьцяй Багдановіч шукае яе і выкрывае там, дзе мо ніхто іншы і ня пробаваў бы яе шукаць. Тут мы павінны адзначыць два вершы Багдановіча з цыклу «Мадонны». Праходзячы ўлетку вясковай вулкай, Паэта спудзіў незнарок маленькага хлопчыка, які кінуўся па ратунак да свае нянькі-сястрычкі, дзяўчынкі гадоў васьмёх. [стр. 207 ⇒]

Як жа ў тыя часы сівое даўніны выяўлялі яны свае думкі й перажываньні, як пераказвалі другім тое, што хвалявала іх душы і шыбчэй прымушала біцца іхныя сэрцы? Вось жа такія моцныя ўражаньні і пачуцьці, як радасьць, гора, боль, страх, гнеў і абурэньне, продкі нашы выяўлялі зусім таксама, як і ўсе іншыя жывыя стварэньні. Найбольш пашыраным спосабам выяўленьня гэткіх перажываньняў і пачуцьцяў быў крык-выцьцё, якое мы і сягоньня сустракаем у царстве зьвяроў. Крык гэны быў розны ў залежнасьці ад таго, што чалавек хацеў выявіць гэтым спосабам — гукам. Розныя былі па тону, вышыні, тэмбру гукі, што выяўлялі радасьць і перамогу над паваленым ворагам, што гаварылі аб болю ад атрыманых ран, ці аб перажытым паражэньні, або ўтраце некага блізкога, што ўрэшце павінны былі паказаць удзячнасьць, прыхільнасьць, любоў, пажаданьне... З гэнага ж крыку ці праслова разьвілася наша сучасная словаразьдзельная мова — з аднаго боку, песьнясьпеў — з другога. А калі чалавек дайшоў да таго, што навучыўся выклікаць гукі пры дапамозе інструмэнтаў, — паўстала наша музыка інструмэнтальная, такая цяпер багатая ў выражэньні настрояў і перажываньняў і тварца яе, і выпаўніцеля музычнага твору. Але мо йшчэ старэйшым спосабам самавыяўленьня чалавека ў найдаўнейшыя часы быў жэст—рух. Наскочыўшы на востры камень, чалавек хапаўся за балючае месца і скакаў ад болю. Над забітым зьверам, які на нейкі час забясьпечваў чалавека ад голаду, людзі — пераможцы яго — ізноў жа скакалі ад радасьці. Злосьць, гнеў, абурэньне выяўлялі сьціскаючы кулакі і пагражаючы імі нявіднаму часта ворагу. Калі ў выабражэньні сваім чалавек стварыў багоў, ён выяўляў сваю пакорнасьць ім ізноў жа жэстамі, падаючы перад імі на калені ці прыпадаючы тварам да зямлі... I вось з гэных жэстаў і рухаў паўсталі танцы — паўстала харэаграфія як асобны від мастацтва, які ператрываў і да нашых часоў; толькі цяпер мы ўжо не танцуем перад ахвярным вогнішчам, як скакалі біблейскія цары, а праз танец выяўляем той ці іншы мастацкі абраз або музычны твор. У меру разьвіцьця чалавечае культуры знаходзіліся і другія спосабы самавыяўленьня, толькі ж даступныя ня ўсім, а выключна тым, хто меў адпаведныя здольнасьці. Прадстаўце сабе чалавека, які, прабіраючыся празь лясны гушчар, разам наткнуўся на маманта. Перад чалавекам вырасла гэная страшная зьява, ад якое кроў у жылах ягоных напэўна мусіла застыць! Зь дзікім крыкам уцякае наш дзікун ад страшнога зьвера, і абраз зьвера крэпка запаў у ягоную душу. Абраз гэны перасьледуе яго і на яве, і ў сьне. Чалавеку хочацца пазбыцца яго. I вось ён, калі мае рысавальныя здольнасьці, і вылівае з душы гэны адбітак страху, рысуючы абраз маманта. З гэтае патрэбы вызваліць душу ад абраза, які перасьледаваў першабытнага чалавека, і вырасьлі розныя віды сучаснага графічнага мастацтва, а побач — і скульптура. Як бачым, усе віды мастацтва маюць адно супольнае жарало: гэта — патрэба самавыяўленьня. Але ж ведама, што ня кожнае самавыяўленьне нашае заслугуе на назоў мастацтва. Прырода мастацтва наагул у тым, што яно ўзварушае нашу душу, выклiкае духовы ўздым у нас і гэтым самым робіць нас здольнымі да ўвабраньня, адчуцьця і рэальнага прадстаўленьня таго, што мастак нам хоча пераказаць ці намаляваць. Нуднае апавяданьне, кульгавы верш, няўдалая песьня, слабы рысунак, таксама як нейкія карыкатурныя танцы, — ня здолеюць ані ўзварушыць нашу душу, ані даць нам ілюзію бачаньня таго, што аўтар хоча нам паказаць. I самы жудасны факт, ад якога павінны б валасы на галаве дыбком станавіцца, можа выклікаць сьмех, калі форма апавяданьня — неадпаведная да зьместу. Пэўне ж кожнаму даводзілася хоць адзін раз у сваім жыцьці пабываць у такім дрэньненькім тэатры, дзе ў найтраг21 7... [стр. 217 ⇒]

Бо ж у мастацкім творы форма і зьмест мусяць прадстаўляць нешта так прытарнаванае адно да аднаго, каб узаемна сябе дапаўнялі і ўзмацоўвалі ўражаньне ад твору. Чым мацней узварушаецца душа наша, чым большая ілюзія праўды выклікаецца ў нас даным творам, тым вышэй мера ягонае мастацкасьці. Усё сказанае тут аб мастацтве наагул у поўнай меры адносіцца і да мастацтва ў слове — да літаратуры. Літаратура — гэта самавыяўленьне ў слове, ведама — у мастацкай форме. А дзякуючы некаторым асаблівасьцям жывога слова — літаратура займае асаблівае месца сярод усіх іншых мастацтваў. Запраўды ж: сьпеў і музычныя сугуччы, жэст і танец, малярства і скульптура — усе гэтыя спосабы выяўленьня станаў душы чалавечае зьяўляюцца дужа суб’ектыўнымі. Не заўсёды другому чалавеку ўдаецца правільна зразумець ці адчуць той настрой або перажываньне, якое мы хочам выявіць у музыцы ці то іншым спосабам самавыяўленьня. Вазьмеце хаця б тую ж музыку: з тысячаў слухачоў на канцэрце нейкую сiмфонію Бэтховэна мо запраўды зразумеюць, запраўды здолеюць уявіць сабе ўсе думкі й пачуцьці вялікага тварца яе адно толькі лічаныя адзінкі. Тое ж можна сказаць аб сучаснай харэаграфіі (балеце), аб малярстве — асабліва ў яго апошніх футурыстычных кірунках, ды гэтак далей. Чаму? Ды гэта рэч зусім зразумелая: тут падаваныя нам настроі й пачуцьці ня зьвязаны раз назаўсёды зь нейкім адзіным абразом, калёрам, формай, гукам, які адпавядаў бы нейкаму аднаму стану душы ці настрою. Тут пануе плыўкасьць, тут — поўная воля для кожнай індывідуальнасьці характару, упадабаньня — ці то пры ўкладаньні музыкальных фразаў, ці эвалюцыяў танцу, ці калёраў на палатне. Ня гэтак у творстве ў слове дый у жывой мове наагул. Тут кожнае слова — гэта закамянелы абраз, пачуцьцё, паняцьце. I кожны з нас, вымаўляючы гэтае слова, заўсёды ўкладае ў яго той зьмест, як і ўсе ягоныя аднапляменьнік[i]. Слова — найбольш аб’ектыўны спосаб нашага самавыяўленьня, найлягчэй зразумелы ўсім. Ясна, што слова — менш беспасярэдні спосаб самавыяўленьня, чым крык, гук і г. п. Але затое слова багацейшае за ўсе іншыя спосабы выяўленьня нашага духовага Я. Мова чалавеча абыймае ня толькі прымітыўныя настроі й перажываньні, але і найбольш зложныя, абыймае адарваныя паняцьці і матэрыяльныя рэчы, адносіны паміж імі і да іх, зьмены ў часе і адлежнасьці, наагул — усё, што чалавек пазнае і ўбірае ў сябе пяцьма сваімі чуцьцямі, што абыймае думкай сваёй. Усе віды мастацтва, дзе матэрыялам зяўляецца гук і жэст, рух, — нармуюцца сталымі рытмічнымі рухамі ў нашым арганізьме. Нармуюць іх: дыханьне і біцьцё сэрца. У літаратуры — у творчасьці ў слове — гэты рытм жыцьця цела нашага выяўляецца асабліва ярка. У літаратуры рытм іграе галоўную ролю, калі закранем пытаньне аб форме: бо ж і ў творах, пісаных прозай, і ў вершаваных творах бачым зусім натуральны падзел мовы і прыпынкі ў ёй, выкліканыя — з аднаго боку — патрэбай «перавесьці дух», з другога — біцьцём нашага сэрца. Стуль — разнароднасьць будовы і верша, і сказаў у прозе, залежныя ад нашага ўласнага ўзварушэньня, ад тэмпу, шыбкасьці біцьця сэрца і дыханьня. Нядзіва, што літаратура сталася найбольш пашыраным відам творства: яе аб’ектыўнасьць, зразумеласьць для ўсіх, багацьце і неабмяжованы прастор ахопліваньня жыцьця і ягоных праяваў, урэшце — арганічная сувязь з галоўнымі функцыямі нашага цела — усё гэта прычынілася да таго, што гэты від творства стаўся асабліва папулярным, што на шляху літаратуры найбольш людзей шукае магчымасьці самавыяўленьня і тварэньня КРАСЫ. Бо ж КРАСА ў творах мастацтва — гэта і ёсьць тое, што дае нам духовае ўзварушэньне — так званую эстэтычную эмоцыю, што прыкоўвае нашу ўвагу да данага твору, захапляе нас у ім і прымушае нашае сэрца 21 8... [стр. 218 ⇒]

У пачаткавым пэрыядзе мае сьляды ўплыву расейскае паэзіі (Лермантава, Кальцова, Някрасава), але ў далейшым разьвіваецца самастойна, прадстаўляючы як быццам вышэйшую форму народнiцканатуралістычнага цячэньня. Паводле прызнаньня самога паэты, вялікі ўплыў на яго зрабіла творчасьць Янкі Лучыны, агульным сваім калярытам гэткая блізкая да коласаўскае: яна і пабудзіла Коласа пісаць беларускія вершы. У пазьнейшым пэрыядзе (20-тыя гады нашага сталецьця), калі Колас, пасьля доўгага бадзяньня на чужыне, у Куршчыне, дзе жыў і працаваў, варочаецца на Бацькаўшчыну ( — у Менск) і пападае тутака ў зусім новую атмасфэру, — у яго выяўляецца на мамэнт нейкі духовы надлом, нарушэньне духовае гармоніі, выхад з раўнавагі, — і гэта адбіваецца ў нахіле да імпрэсіянізму (гл. рад вершаў у зборніку «Водгульле» — «Звон шыбаў», «Ценістрахi» і інш.)15. Але гэта хутка мінае, не пакідаючы глыбейшых сьлядоў. Колас, які пачаў сваю паэтыцкую творчасьць у рэвалюцыйныя гады (1905—6) і пацярпеў за сваю рэвалюцыйную дзеяльнасьць, праседзеўшы тры гады ў менскім вастрозе16 (там напісана была большая частка вершаў зборніку «Песьні жальбы»), — Колас арганічна блізкі ідэям новага ладу і дзеля гэтага хутка з гэтым ладам зусім зжываецца. I найнавейшыя лірычныя вершы яго па свайму характару знаходзяцца ў поўнай гармоніі з настроямі масаў, перамогшых у крывавай рэвалюцыйнай барацьбе. — Незвычайная лёгкасьць вершу, прастата яго, дасканалая форма і музыкальнасьць, мастацкасьць маляваных абразоў, глыбіня і шчырасьць пачуцьця, надзвычайная мяккасьць тонаў — усё гэта надае творству Коласа асаблівае ачараваньне і стаўляе аўтара на адно зь першых месц у беларускай літаратуры. Апрача лірыкі, узносяць Коласа на эўрапейскі ровень яго буйныя эпічныя творы — вершаваныя і пісаныя празаічнай формай. Нават акадэмік Карскі, які наагул быў ня вельмі ласкавы на нашу адраджэнскую літаратуру, — і той без усякага ваганьня стаўляў Коласа на аднэй вышыні з Пушкіным і з польскім аднафамільцам нашага паэты — Адамам Міцкевічам. Паэмы Коласа «Новая зямля» і «Сымон Музыка» найбольш суровымі крытыкамі стаўляюцца побач з паэмамі гэных геніяў расейскага і польскага народаў — «Евгений Онегин» і «Pan Tadeusz», — і запраўды ж яны не ўступаюць апошнім ані ў дасканаласьці формы, ані ў мастацкасьці абразоў. Абедзьве коласаўскія паэмы — гэта ключ дзеля зразуменьня душы беларуса. «Новая зямля» дае незвычайна багатыя і сакавітыя абразы беларускае прыроды і быту сялянскае сям’і, каторая, ня маючы ўласнага варштату працы — сваей зямлі — і прымушаная здабываць кусок хлеба прадажай сваей рабочай сілы, імкнецца ўсімі сіламі прыдбаць сабе шматок зямлі на ўласнасьць ды гэтак атрымаць магчымасьць жыць незалежным гаспадарча жыцьцём. Колас умее глыбака заглянуць у душы беларускіх дзяцей. Iх жыцьцё памастацку адбіта ўжо ў «Новай зямлі», у якой шмат месца ўдзяліў паэта дзецям, — а паэма «Сымон Музыка» дык уся пасьвячона дзіцяці-мастаку, самародку, аднаму з тых, якіх так часта й так зласьліва ламае і топча жыцьцё. — А побач з паэмамі дае Колас у апошнія гады і повесьць: «У палескай глушы» і «У глыбі Палесься» (дзьве часьці недакончанае яшчэ трылёгіі), — і тут, побач з абразамі прыроды й сялянскага быту, выяўляецца запраўднае, непрыхарошанае аблічча вясковае паўінтэлігенцыі даадраджэнскіх часоў. Повесьць гэтая прадстаўляе як быццам падсумоўку паасобных апавяданьняў, якімі Колас гэтак багат, ды якія — пад псэўданімам Тараса Гушчы — * Яго пяру належыць i папулярнае «Панскае iгрышча», падпiсанае iмем Юркi i зьмешчанае ў «Дудцы беларускай» разам з адказам на яго Мацея Бурачка11. ** Некаторыя гiсторыкi беларускае лiтаратуры тэндэнцыйна падаюць, быццам Цётка выйшла зь сялянскае хаты. Гэта нязгодна з праўдай. Бацькi яе — даволi заможная, хоць i малакультурная, шляхта, уласьнiкi Старога Двара ў Лiдчыне. 25 6... [стр. 256 ⇒]

І тут ізноў сугуччы знамяніта падгатаўляюць нас да прыняцьця маляванага Купалай абразаабраза мёртвае цішы, парушанае толькі лёгкім шуршаньнем зыбанага ветрам сухога сьнегу. А колькі музыкальнага пачуцьця выяўляе Купала, калі дае нам абраз восені зь яе характэрнымі гукамі-шумамі: He шасьцяць каласы, Звон ня валіцца з касы, He кладуцца ў стог пласты, Толькі сыплюцца лісты На яловыя кусты, На сухія верасы...7... [стр. 289 ⇒]

Побач з багацьцем рытмікі, побач з гукавымі эфэктамі, побач з тварэньнем новых слоў для выражэньня найтанчэйшых пачуцьцяў і адценкаў мысьлі — Купала мае многа іншых спосабаў, каб прымусіць нас бачыць ува ўсей паўнаце твораныя ім абразы. Ягоныя абразы адзначаюцца асаблівай плястычнасьцяй, выпукласьцяй, яркасьцяй. Яны стаяць у нас уваччу нават і тады, калі Купала ўводзіць элемэнт сымбалічны, у істоце сваей нерэальны, туманны, плыўкі. І заўсёды ёсьць у іх запраўднае жыцьцё, ёсьць рух, ёсьць дынамізм. Бо Купала, як і сьлед запраўднаму мастаку, думае абразамі, бо ў абразы пералівае свае пачуцьці і настроі. А гэныя пачуцьці й настроі — заўсёды глыбокія, заўсёды шчырыя й непадробленыя, заўсёды выкліканы глыбокім узварушэньнем песьняровае душы. Што ж узварушае Купалу, што пабуджае яго творчыя сілы да дзеяньня, да тварэньня мастацкіх цэннасьцяў? І што нясе ён нашаму народу, якія думкі-ідэі прышчапляе яму, карыстаючыся магутнымі чарамі свайго паэтыцкага таленту? Усе віды паэзіі Купалы: і лірыка яго, і эпас, і драма — выяўляюць вялізарнае багацьце матываў. У першы пэрыяд творчасьці сваёй Купала апявае пераважна ўласнае гаротнае жыцьцё і жыцьцё такіх жа гарапашнікаў, як сам. Тут адбіваюцца ўсе злыбеды селяніна-безьзямельніка, яго быт, яго цяжкая праца. Але ў далейшым Купала ўзвышаецца па-над паасобнымі фактамі й праявамі сацыяльнае несправядлівасьці і дае сынтэз сацыяльных адносінаў, пераходзе да шырокіх сацыяльных праблемаў. Тое ж і з нацыянальным пытаньнем: пашыраючы «маніфэст» Мацея Бурачка аб патрэбе адраджэньня роднае мовы, Купала захапляецца ідэяй усебаковага адраджэньня народу беларускага, ідэяй адбудаваньня паняволенае бацькаўшчыны. А ўсё гэта грунтуецца на вялікіх агульналюдзкіх ідэалах, абвешчаных яшчэ Вялікай францускай рэвалюцыяй, — ідэалах Волі, Роўнасьці, Брацтва ўсіх людзей; над усім лунае магутны й непакорны дух вольнага ў сваёй сьвядомасьці чалавека. Урэшце, побач з шырокімі грамадзкімі ідэямі, побач з праблемамі агульналюдзкімі, бачым у Купалы й багатыя матывы індывідуальных перажываньняў паэты, перадусім — матывы каханьня. А ўсё разьвіваецца на фоне абразоў роднае прыроды, якую так добра адчувае й разумее наш пясьняр ды якая дае яму магутныя пабуджэньні да тварэньня. 28 9... [стр. 289 ⇒]

), складняў, царкоўных апаратаў, антымінсаў, ікон і абразоў. Вялікім багацьцем адзначаюцца сакасы віленскіх мітрапалітаў XV і XVІ стагоддзя, розныя касьцельныя апараты і вопраткі. Калекцыя іканаграфічная прадстаўляе багаты матэрыял дзеля досьледаў над гісторыяй беларускага мастацтва і параўнаньня з расейскай іканаграфіяй (у Музэю ёсьць іконы рублёўскае і строганаўскае школы, наўгародзкага пісьма і інш.). Побач з чысьленымі іконамі чыста бізантыйскага стылю (пачынаючы ад XІІІ ст.) бачым цэлую групу ікон, якія безумоўна маляваны на Беларусі і прадстаўляюць незвычайна цікаўны сынтэз бізантыйскіх традыцыяў і заходніх уплываў. Характэрны і чысьленыя каталіцкія абразы мясцовае работы. Кідаецца ў вочы сваей высокай мастацкасьцяй абраз сьв. Анупрэя работы Смуглевіча. Сьвецкае малярства прадстаўлена цэлым радам малюнкаў ведамых краёвых маляроў (той жа Смуглевіч, Русецкі, Сьляндзінскі2 і інш.) Многа партрэтаў гістарычных асобаў, спэцыяльна зьвязаных з краем. Запачаткавана зьбіраньне і новага беларускага і наагул краёвага малярства (Сергіевіч, Драздовіч, Дыдзякіс, Варнас і інш.), а такжа сваей і чужой скульптуры (Грубэрскі, Яхімовіч, Крэмень, Арлоўскі). Аднак даступна для агляду далёка ня ўся гэтая калекцыя, якая ў значнай часьці яшчэ пахавана ў папках (прыкладам калекцыя прац Трутнева і др.). Недаступна для агляду — усё з тэй жа прычыны цеснаты памяшчэньня — і даволі багатая графіка ў пастаці зарысовак, гравюр, дрэварытаў, літаграфіяў. Поруч з адбіткамі гравюр на медзі ў Музэі перахоўваецца калекцыя гравёрскіх блях (89 нумароў) і дрэварытных табліц. Сярод гравёрскіх блях пераважаюць працы віленскіх гравёраў з першае паловы XІX ст.: Маўрыцыюс Кармэліта, Ставецкі, Падалінскі, Кісьлінг, Эгерфэльдэр, Вайс, Бальцэвіч, Навіцкі і інш. Некаторыя гравюры маюць паданае месца выпаўненьня: Нясьвіж, Пінск, Кельмы. XVІІ стагодзьдзе прадстаўлена Паўлам Фларыянам Пётравічам (1675 г.) і крыптанімам ТІК (Кельмы, 1672). Пётроўскі, Пэрль рэпрэзэнтуюць XVІІІ ст. Уся калекцыя прадстаўляе вельмі цэнны матэрыял дзеля досьледаў над краёвай графікай, і кіраўніцтва Музэю праектуе з’арганізаваць выстаўку як гравёрскіх блях, так і вялікае калекцыі эстампаў, як толькі апошнія будуць упарадкаваны. Асобную групу складаюць беларускія дрэварыты і каляровыя дрэварыты (гэтак званыя «лубкі») віленскіх майстроў з XVІІІ і пачатку XІX стагоддзя. Іх прымітывізм у рысунку і калярыстыка — незвычайна цікаўныя. На некаторых надпісы беларускія (Павел Комар — 1750 г.), на другіх — лацінскія (1760), на іншых — польскія (1821). Тут мы ўжо падыходзім да мастацва народнага. Этнаграфічны аддзел у Музэі на тканіны і вопратку народную небагаты, бо калекцыя апошніх, якая ў 1918 годзе была паслана зь Вільні на выстаўку ў Менск, пры адсылцы яе назад у Вільню па дарозе прапала. Захавалася толькі калекцыя старых гарсэцікаў — сялянскіх і мяшчанскіх, сучасныя ўзоры сьвітак, сабраньне паяскоў (адзін дыванік складаецца з 180 паяскоў, зь якіх ён сьплецены; паходзіць з Ваўкавыскага пав.). Ёсьць і характэрныя гунькі. Багатая зборка зарысовак узораў беларускіх тканін. Але найбольш цэннай зьяўляецца калекцыя твораў народных разьбяроў. Незвычайна характэрны і цікаўны з мастацкага боку прымітыўнага тыпу фігуры Хрыста і сьвятых — з дрэва і мэталю. Кідаецца ў вочы даволі вялікая фігура Хрыста з выбіванае меднае, пазалочанае бляхі — з маляваным тварам, рукамі й нагамі (паходзіць з Тургель). Асаблівым хараством адзначаюцца фігуры Хрыста работы нейкага майстра-самавучкі з ваколіц Мядзёльскага возера. Ёсьць экспанаты і зь Віленшчыны, і з Наваградчыны. Для вывучэньня народнае творчасьці — неацэненае і нявыкарыстанае дагэтуль багацьце. — Характэрны і цікаўны воты з воску, складаныя * Гл. стацьцю М. Гусева у «Извест. Имп. Археол. О-ва» т. V стр. 335. 30 4... [стр. 304 ⇒]

Хоць у «Нашай Долі»4 (1906) і пасьля ў «Нашай Ніве»5 мы і спатыкаемся з цэлым радам вершаў з палітычнай або грамадзкай тэндэнцыяй, але гэта тлумачыцца выбарам рэдакцый гэтых часопісей, і пад той самы час паэтыцкае багацьце песьняра павялічываецца творамі чыстай, вольнай ад якой-будзь тэндэнцыі паэзіі, багатымі вясёлкавымі колерамі малюнкамі роднай прыроды. Аб гэтым сьведчыць як выйшаўшый у 1908 гаду томік вершаў Купалы «Жалейка», так і далейшыя выданьні твораў яго. Тое, што Купала да сталых гадоў пражываў у вёсцы, што там праходзіла яго раньняя моладасьць і першыя сьвядомыя перажываньні, — пакінула глыбокі сьлед як у душы песьняра, так і ў творах яго. Праўда, пазьнейшае жыцьцё Купалы ў Вільні (ад 1908 году), а пасьля ў Пецярбурзе, дзе малады паэт колькі гадоў слухаў лекцыі на агульнаасьвятовых курсах, першы раз пазнаёміўшыся з сыстэматычнай навукай, — дало новы кірунак яго разьвіцьцю: ён пачаў глыбей ўглядацца ў жыцьцёвыя справы, пачаў выбіраць шырэйшыя тэмы дзеля сваіх работ. Але ані атмасфэра вялікіх мест, ані новыя варункі, ані новыя людзі, акружаўшыя яго, не забілі ў душы Купалы дзіўнай сьвежасьці і беспасрэднасьці перажываньняў, якімі адзначываюцца незвычайна чысьленыя творы яго. Купала як быў, так і астаўся перш за ўсё песьняром вёскі. Але, апяваючы яе, ён часта паддаецца настраеньню, і ад гэтага фарбы малюнкаў яго даволі зьменныя. Сьледам за «Жалейкай», дзе сабраныя вершы пераважна з 1906 г., выходзіць ад 1908 году рад як вялікшых твораў Купалы, так і новых зборнікаў. У 1910 гаду надрукована яго «Адвечная песьня», абраз вершам у ХІІ зьявах, напісаная шмат раней — адначасьне з творам знамянітага расейскага пісьменьніка Леаніда Андрэева «Жизнь Человека» і па сваей ідэі да апошняга блізкая6: тут, як і ў Андрэева, праходзіць перад намі жыцьцё чалавека ад калыскі да магілы, толькі чалавек той — беларускі селянін-хлебароб, засуджаны доляй на вечнае змаганьне за кусок хлеба, на вечную пакуту. А разам з жыцьцёвымі бедамі даюцца дужа цікавыя і характэрныя абразы чатырох пор году ў Беларусі. У тым жа 1910 гаду выйшаў з друку другі зборнік Купалы — «Гусьляр», у 1912 — драматычная паэма ў 4 абразох «Сон на кургане», у 1913 — вялікі том вершаў пад агульным загалоўкам «Шляхам жыцьця» і напісаная прозай «Паўлінка», сцэнічны твор у 2 актах са шляхоцкага жыцьця, заняўшый пачэснае месца на сцэне беларускага тэатру. Поруч з тым, як творчасьць Купалы ўзбагачывалася ўсё новымі тэмамі і новымі перажываньнямі песьняра, той запас слоў, які Купала вынес з роднай хаты, аказваецца лішне бедным. І вось, знамяніта вычуваючы дух беларускай мовы, Купала сьмела творыць зусім новыя словы, каторыя незвычайна ўзбагачываюць славар, прысвайваючы беларусам масу новых паняцьцяў. У гэтым — адна з найвялікшых заслуг гэтай бясспорна найвялікашай сілы ў беларускай літаратуры, і зусім справядліва крытыкі стаўляюць Купалу нараўне зь вялікім песьняром Украіны — Тарасам Шаўчэнкай. Ізноў жа, багацьце слоў дае Купале магчымасьць дайсьці таго, што яго верш становіць праўдзівую музыку зыкаў. А гэта музыкальнасьць верша Купалы яшчэ болей усілівае красачнасьць абразоў, дае ілюзію, быццам у гарачы летні дзень мы запраўды чуем, як «нудна ў полі зьвініць авадзень», чуем «звон сярпоў і сьпеў жняі». Аднак імя Янкі Купалы запісана ў беларускім руху ня толькі як імя паэта: у апошнія гады ён заняў выдатнае становішча ў грамадзянскім жыцьці беларусаў як рэдактар часопісі «Наша Ніва», каторую вёў у 1914 і 1915 гадох — ажно да таго часу, калі пры адступленьні расейцаў зь Вільні яго прымусілі выехаць адгэтуль як ваеннаабавязанага. [стр. 383 ⇒]

Гнатологический словарь американской ассоциации гнатологов Группа вконтакте «стоматология» vk.com/vk_stomatologiya A Point Точка А (См. Точка, A). Abrasion Абразия – изнашивание или истирание в результате трения. Dental A. Абразия зубов – изнашивание тканей зуба. Pathological A. Патологическая абразия – ускоренное изнашивание тканей зуба, вызванное такими привычками, как интенсивная чистка зубов щеткой, бруксизм, или другими механическими причинами. Physiologic A. Физиологическая абразия – постепенный износ зубов в результате регулярного жевательного процесса. Acquired occlusion Приобретенная окклюзия ─ (см. окклюзия, максимальная) Adjustment Выравнивание ─ (см. уравновешивание, окклюзионное) Advancement, mandibular or maxillary Выдвижение вперед нижней или верхней челюсти ─ выдвижение нижней или верхней вперед челюсти вперед во время определенной ортогнатической хирургической процедуры (см. хирургия, ортогнатическая). Analysis Анализ ─ разделение на составные части с целью определения взаимосвязи. Bite A. Анализ прикуса ─ (см. анализ, функциональный окклюзионный). Cephalometric A. Цефалометрический анализ ─ оценка модели роста или морфологии головы на основе записи цефалограммы. Functional Occlusal Analysis Функциональный окклюзионный анализ ─оценка окклюзионных поверхностей зубов во время их смыкания в статических и движущихся позициях. Обычно выполняется с помощью слепков, анатомически установленных в артикулятор. Angle Угол ─ степень расхождения двух пересекающихся линий или плоскостей. Bennett A. Угол Беннетта ─ угол, образованный горизонтальной осью головки нижней челюсти и сагиттальной плоскостью на медиотрузионной (нерабочей) стороне, когда головка нижней челюсти двигается вниз и медиально. Gothic Arch A. Готический угол ─ угол, связанный с функциональными ямками нижних жевательных зубов, который образован соединением режущих и небных бугорков и смежных канавок. Эти углы указывают траекторию движения небных бугорков в рабочем и нерабочем состояниях. Вершины этих углов направлены антериорально. Anterior nasal spine (ANS) Передняя носовая ость ─ цефалометрический ориентир; кончик передней носовой ости виден на цефалограмме с боковой проекции. Appliance Аппарат ─ устройство, обеспечивающее функциональный или терапевтический эффект во время лечения. Окончательные реставрации, такие как полные, съемные... [стр. 1 ⇒]

Толькі не прыкмеціла, як жагнаешся: як я, ці так, як мой мужык даўней? Айцец Юры падняўся і абняў бабу Альбіну: — Аднолькава мы жагнаемся, аднолькава, — памаўчаў і неспадзявана для самога сябе прызнаўся: — Ксёндз я, бабуля. Тая адступіла крок, недаверліва змерыла яго позіркам: — Маніш... пэўна... — Ну, дык што, можаш праверыць, — засмяяўся айцец Юры. — Пойдзем у хату ды памолімся разам Ружанец за тое, каб Пан Бог апекаваўся тваёй сям’ёй і... маёй дарогай. — Ксё-ёндз... — вымавіла нараспеў баба Альбіна. — А-во-о-ой! А я ж цябе, ойчанька, — адным бацвіннем... Аво-о-ой... Усё папросту... — Дык і добра, што папросту. А навошта мне па-крывому? У хаце яна адразу пайшла на кут, сцягнула з абразоў ручнік. — Во, глядзі, ойчанька! Ці, можа, няможна нашы абразы ручнікамі акрываць? — сумелася. — Ну, што ён нашкодзіць, той ручнік абразу? — засмяяўся айцец Юры. Потым яны разам маліліся Ружанец, укленчыўшы каля стала, які баба Альбіна заслала вышыванай сурвэтай. Калі мовілі Лярэтанскую літанію, баба Альбіна расплакалася, і айцец Юры чуў, як здушана выдыхала яна праз усхліпы: «За нас маліся». Перажагналіся, пацалавалі крыжыкі ружанцаў і нейкі час стаялі, сцішаныя, на каленях — думалі кожны пра сваё і давяралі тое сваё, патаемнае, Богу. Раптам баба Альбіна крутнула галавой і неяк разгублена, умольна зірнула на айца Юрыя: — І што ж гэта такое прыйшло на зямельку, што ні мужыкам, ні панам, ні ксяндзам няма спакою? Айцец Юры перамоўчаў, толькі ніжэй апусціў галаву. — Ах, Бо-о-жа ж наш, Божа! — жаласна й распеўна забедавала бабуля. Яна цяжка паднялася, сашчапіла на грудзях рукі — рушыла да аднаго, другога вакна, потым заціснула рот сваёй учарнелай спрацаванай рукой і пайшла ў трысцен. Нейкі час айцец Юры стаяў на каленях, нізка звесіўшы галаву. Трэба было збірацца ў дарогу, а ён лавіў сябе на тым, што знарок марудзіць. Калі ўсё пойдзе на добрае, то да Друі заставалася дзве начы хады. — Будзь воля Твая, Пане, — прашаптаў ціха і падняўся. Бабуля, мабыць, падглядвала ў шчыліну дзвярэй, бо адразу паклікала: — Ойчанька, проша да столу! На гэты раз на талерцы збоч гарачага варыва ляжала яшчэ некалькі скрыдлікаў пажоўклага леташняга сала. Баба Альбіна прысела на лаўку пры стале і адразу пачала тлумачыцца: — Ты ж, ойчанька, не думай чаго кепскага пра мяне, дурную бабу. Гэта ж, каб я адразу скумекала, то ці ж бы чаго пашкадавала? Апошняе аддала б... Як роднаму сыну... — Навошта ж апошняе? — сумеўся айцец Юры. — Я ж разумею, што і самім вам нясоладка. Ці ж я... — і не знайшлося больш слоў. — Даражэнькі ты мой, — заплакала раптам бабуля, — каб жа ведаў, як нясоладка! Гэта ж я не казала, бо не будзеш пра такое малоць языком з першым стрэчным: чалавек мой разам з сынам у лесе вунь хаваюцца, — махнула галавой некуды ўбок. — Я ж ім кожны дзянёк есці нашу, кожны дзянёк... і за кожным разам перакалачуся, што тая асініна. — У партызанах? — коратка папытаў айцец Юры. — Якія табе там партызаны! — махнула старая рукой. — Можа, дзе і ёсць, ды толькі мае баяцца і адных, і другіх. Кажу табе: перавярнуўся свет, перавярнуўся, — і ўзняла заплаканыя вочы: — Адны яны ў лесе. Без анікога. Як заварылася ўся гэтая каша, дык сына ўзялі ў сваё войска палякі, а праз год прыйшоў ён дахаты, згаладалы, высахлы — скура ды косці. Пешкі ажно з-пад Варшавы ішоў. Ды і якая там хада, калі нага перабітая. А тут за гэты час Саветы прыйшлі, пачалі хлопцаў у сваё войска збіраць. Дык ён не стаў чакаць, пакуль яго злапаюць — у лес падаўся разам з бацькам. Вот і кукую я тут адна, — заплакала яна зноў. — Ёсць мае мужчыны блізка, а ці вернуцца калі ў сваю хату?... [стр. 58 ⇒]

Смотреть страницы где упоминается термин "абразия": [161] [76] [20] [31] [642] [6] [38] [64] [102] [65] [294] [9] [13] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1] [1]